?араадырды? ?ара?анды сайы елсіз. Айналада ?абат-?абат ш?бар адырлар. Жа?ын т?белерді? барлы?ын аласа боз ?ара?ан, тобыл?ы бас?ан.
Сай бойында май айыны? сал?ын лебі еседі. Бастары к?геріп, б?рленіп ?ал?ан ?алы? ?ара?ан жел лебімен сыбдыр-сыбдыр ?а?ып те?селіп, ыр?алып ?ояды. Ма?айдан жуаларды?, жас ш?птерді? исі келеді.
?зын ке? ?лкені ?аптай бас?ан ?ара?анны? ортасында тере?, ??р жар бар. Соны? бас жа?ында итм?рынды ?алы? жынысты? арасында ?ас?ыр іні бар. Жа?ын елге м?лім ескі ін. Жаз?а салымнан бері соны екі ?ас?ыр келіп мекен етті. Б?рын итм?рын жанында?ы кішкентай аланда ке?дігі кісі сый?андай ?ш ?лкен ін болатын. Биыл жас топыра?ы жа?асында д??киіп, та?ы бір жа?а ін шы??ан. Б?ріні? ауданы бір, жер астынан ?атынасы бар.
Ма?айы ?ас?ырды? ойна?ы. Жас ш?птер басылып, тапталып ?ал?ан. Жа?ында?ы ?ара?андарда ?ас?ырды? а? ж?ндері к?рінеді. ?ыстан ?ал?ан т?біті к?зір де ?р жерде с?йтіп ж?лынып ?алып ж?р. Індерді? орта жерінде екі ?алы? сасыр шай?алып ?сіпті. ?азір соны? т?бінде ?ыс?ы ж?ні ?бден т?леп болма?ан а? ?ас?ыр жатыр. Баурында кішкентай к?к к?шіктері ?ыбырлайды. Жар?ыра?ан ?ызулы к?н бойын ерітеді. К?зі бір сы?ырайып ашылып, бір ж?мылып ?ал?у?а ке-теді. Иіген емшектері жыбыр-жыбыр тартылады. Т?бесінде сасыр шай?алып ыр?алады. Ма?айда?ы ?ара?ан мен итм?рын бастары ?оз?алактайды.
Бір мезгілде бас жа?ынан сатыр-с?тыр, сырт-сырт сын?ан ши, тобыл?ы, ?у ш?мшектер дыбысы келді де, есін жи?анша бірдеме ?асына тасырлатып келіп ?алды. Атып т?рды... Баурында?ы к?к к?шік шашылып-т?гіліп, ?мар-ж?мар домалап ?алды. Т?р?анда "арс" етіп, азу тістері а?сиып, ырылдай т?регелді.
Д?л сол кезде т?п ?ара?аннан аса бере, алдына жас ?ызыл ?озы топ ете т?сті. Соны? артынан секіріп шы??ан — к?к шола?. Ентіккен, к?бік ак?ан т?мсы?ымен а? ?ас?ырды айнала иіскеп, ?р жерін жалап алды. Содан со? жерде ?йелеп ?алып, тыпырлап жат?ан ?озыны к?ре сала — "ырр" етіп барып бас салды.
?озы екі ?ома?ай ауызды? кергісінде ?ан жоса болып дар-дар айрылды. Сырт-сырт етіп жас с?йек сынды. ?апаш-??паш, ?ор?-?ор? етіп ?ома?ай ?анды ауыздар асайды. Т?мсы?ы мен бастары, мойын ж?ндері ?ып-?ызыл бол?ан ?ас?ырды? жасыл к?здері от шашады.
Аз уа?ытта екеуі ?озыны? орнын ?ана иіскелеп ?алды. Енді біразда к?к ш?пте ?рлі-берлі аунап-аунап, керіліп т?рып, жегендерін ??са бастады.
Алдымен ту?ан, к?зі ашыл?ан к?шіктер жемденіп жатыр. Е? со??ы ту?ан екі к?шік баурын к?тере алмай, тырбындап жатыр еді, енді оларды баурына алып емізе бастады.
Ерте?іне т?сте жат иіс шы?ты, алыстан ?лде?андай дабырла?ан дауыстар естіліп, жа?ындап келе жатты. К?шіктерді жоталарынан тістелеп, індерге ты?ып-ты?ып тастап, а? ?ас?ыр ?ара?ан ішіне кірді.
Ін ?стіне м?йіз т?я?тар тасырлап д?бірлетіп келді, ай?ай-дабыр молайды. Бірі ?стіне бірі келіп, жиын к?бейді. Жерге ат ?стінен таста?ан а?аштар сарт-сарт т?сіп жатты. Ін аузына екі ая?тылар жыбырлады. К?ргіш к?здер ін т?біне ?адалды. К?шіктер бірі ?стіне бірі ?йіліп, баурын к?теріп ?ыбырлай алмай, жа?ын жерде жатыр еді.
Жып-жылы мы?ты т?саулар мойнынан, жотадан ?стап бар к?шікті сырт?а алып шы?ты. Жеті к?шікті? бесеуін к?здеріне ?арап отырып ?лтірді де, екі кішкенесін тірі ?алдырды. Кетерде б?ны? біреуіні? тірсегін ?иып ?алдырды да, екінші біреуін - е? кенжесін алып ж?ріп кетті. ?ал?ан жал?ыз к?шікті тістелеп алып, екі ?ас?ыр жо? болды. Ін ?а?ырап ?алды...
Осыдан со? бір ж?ма бойы ма?айда?ы ел к?ндіз-т?ні у-шу болып жатты. ?ой жараланды. ?озы алып ?ашылды. Б?заулар ?лтірілді. Далада ??лында?ан биелерді? бірнеше ??лындары желінді.
Т?т?ын болып кеткен к?к к?шік ауыл т?р?ыны болды.
К?зін ауыл?а келгесін екі к?ннен со? ашты. Ж?рт асырау?а к?неді десті. Кішкене ??рмаш К?ксерек деп ат ?ойып алды. Ертенді-кеш айналасынан шы?пайды. ?зіне жеке ас??й?ыш — итая? ?зір болды. Баурын к?теріп, тырбанып ж?руге айнал?ан со?, мойнына жіп та?ылды.
?й ішінен шы?пайды. Т?н баласында ??рмаш ?асына алып жатады. Сол ?шін к?рі ?жесіні? ?ойнынан да шы?ып кетті. Б?лек жатады. ?асында не ая? жа?ында, к?рпені? астында К?ксерек жатады.
Жаз ортасына жа?ында?ан кез болды. К?ксерек ?лкейді. Семіріп жондан?андай да болды. Біра? ?лкейісі далада?ыдай емес, б?сендеу. Ауылда?ы ?зі ??рбы к?шіктерден сонша ?лкен емес.
Б?л уа?ыт?а шейін К?ксерек ауыл итінен к?ресіні к?рді. Бірде-бір ит м?ны дос к?рмейді, ма?ына жа?ындатпайды. ?ас?ыр?а шабатын батыл т?беттер б?ны талап та тастайды. ?зге к?п ит те ырылдап ?ріп, кейде тап беріп, ?р жерінен тістеп тартып кетеді.
??рмаш ?асында бол?анда тая? жемейді. Біра? ержете баста?ан сайын б?дан иесі к?з жазып ?ала берді. Сондай кезде К?ксерекке ыл?и жау иттер кездеседі.
Бір уа?ыт ?лкен ?йді? ?лкен ?ара ала т?беті о?ашада б?ны алып со?ып, к?п езгіледі. Б?ны талап жат?анын к?ріп, ?зге иттер де келіп шабынан алып, борбайынан соз?ылап ?лтіруге айналып еді. Ша?-ш??мен балалар, ?лкендер жиылып кеп, иттерді ?рып, зор?а айырып алды.
Біра? К?ксерек ?лі к?нге ешбір уа?ытта "?ы??" етіп ауыр-сын?ан дыбысын шы?ар?ан емес. Талаймын деп ит ?мтылса, жота ж?ні ?рпиіп, ?дірейіп т?рып алады. Тісі батып, ?инап бара жатса, дыбыссыз ?ана езуін ыржитады.
— К?пір, ?ырыс, та?ы емес пе! Кеудесін бермейді, жасымайды! — деп ауыл а?ыз ?ылады.
Сонымен ?атар К?ксерек жайында ауыл-?йді? ?атындары ?р алуан ?сек те таратып ж?рді.
— ?ры. Асыраса? да мал болмайды. Т??ымы жау емес пе! — десті.
Кейбіреулер: "Т?нде ?озыны? ??йры?ын иіскелеп ж?реді. ?ойды ?ркіте береді. Т?нде даланы жа?сы к?реді. Иттен ?оры??аннан ?ана ?йде жатады" деседі. ??рмаш б?л ?секті? б?рін елемейді.
Шынында, К?ксерек тама??а ?лгенше аш?ара? еді. Алдына ??йып ?ой?ан асты ?лі к?нге ?асында кісі ?адалып т?рса, жаламайды, жемейді. Жал?ыз-а? кісі к?зі тайса болды, к?зір жо? ?ылады. Біра? егер тіпті ?арны ашып кетсе, ?зіне бермеген асты да жеп ?ояды. К?рнеу ши ішіне кіріп кетіп, керегеге асулы т?р?ан ет болса, жас тері болса, ?азанда іркіт, ?аты? болса — барлы?ын да ?зіні? ыдысына ??йып ?ой?андай к?ріп, иіскелеп жалап, жеп кетеді.
Кейде сондай жерде ?сталып, тая? та жейді. Талай рет о?ыста т?бесіне та?? етіп тиген о?тау бойын тызылдатып, шыпыртып тиген ?амшыны да татты. Б?ны? жауабы — езуін ?ана ыржитады.
??рмаш ?анша т?рбиелесе де, К?ксерек ?рлы? пен адал асты? айырмасы не екенін ??а алмады. Біресе ?здері беріп т?рып: "же" дейді. Біресе сондай тама?ты ?зі тауып алып жеп жатса, ?рып салады. Сол себепті кей кездері алдына дайындап ?ой?ан тама?ты да жемей, к?зіні? астымен жалт-жалт ?арап жатушы еді.
?алай да болса ?зіп-ж?ла ж?ріп, К?ксерек аш болмайтын. К?ніне екі мезгіл тама? ішу, м?ны? шарты болып алды. Екі рет ?олдан ас ??йылмаса, ол к?ні К?ксерек ?з бетімен барып бірдемені жеп жататын.
Осымен ж?ріп жаз ортасы ау?ан кезде К?ксерек зі?гіттей к?к шола? ?ас?ыр болып шы?ты. Енді ?ара ала т?бет те талай алмайды. Жота ж?ні ?рпиіп, к?здері жасылданып, бар тістерін к?рсетіп, аузын а?ситып ашып жіберіп, тап бергенде талай б?рал?ы т?бет, быжыл ?аншы? ?а?сылай, ш?уілдей ?ашатын болды.
Мынадай кезде ??рмашты? ?зі де ?ор?а?тай барып, ?ой-?ойлайтын еді.
Жетілмей келе жат?ан тісі ?ана. К?ксерек арлан еді. Сонды?тан б?ны? бойы биіктене берді. ?лі т?р?ы шы?ып ?зар?ан жо?. Барлы? ж?ні ?ара к?к, жотасы к?дірейіп, ауыз омырт?а мен ??йры?ына шейін т?п-т?тас болып, к?лдіреуіштей б?гіледі. Атылып келе жат?ан сада? о?ындай ??ілген, с?йірленген бір бітімі бар.
?зі ешкімге ізденіп со?ты?пайды. Ит баласына заты ?астай жібімейді. ?лі к?нге бір рет жадырап ойнап к?рген емес. Татулы? жо?, суы?. Жал?ыз-а? атын біледі. ??рмаш пен ?жесі ша?ырса, келеді. Онда да ж?гіріп келмей, ??йры?ын с?лектетіп, б?ке?деп ?ана келеді. Б?ны да ашы??ан уа?ытында істейді. ?йтпесе, к?бінесе анадай жерде ?ырыстанып, к?зіні? астымен жалт-ж?лт ?арап жатып алады. Барып т?рткілеп, орнынан т?р?ызып жіберген со? ?ана ?йге ж?реді. ?скен сайын сызданып, суы?танып келеді. Сол мінезін бай?а?ан ?лкендер:
— Енді б?ны ?лтіріп, терісін алу керек осы к?пір т?бінде ел болмайды,— дейтін де болып еді. Біра? ??рмаш к?нбеді.
Осымен та?ы біраз ж?ргенде бір к?ні К?ксерек ?ара ала т?бетке майдан берді. ?ара ала т?бетті? иесі Ж?маш бала жаз бойы ??рмаш?а:
— ?ас?ыры? болса, ?айтейін, мені? ?ара ала т?бетім бір-а? б?рап со?ады. Арашаламаса?, алда?ашан ?лтіріп тастар еді,— дей беретін.
Бір к?ні т?сте ??рмаш К?ксеректі тыс?а алып шы?ып, ас ??йып жалатып т?р?анда, анадан шылапшынны? салдырын естіген ?ара ала т?бет ?йді? к?ле?кесінен шы?ып алып, адымды ?ойып еді. Екпіндеген бетімен, жолында жас?ап т?р?ан ??рмаш?а ?арамастан, келе — К?ксеректі б?йір жа?ынан келіп арс етіп ?ауып т?сті.
Б?рыныра? кезде б?ндайда асын тастап, кісіге ?арап жалта?тап шы?ып кететін К?ксерек енді зор дауыспен "г?рр" етіп, ?ара ала т?бетті ал?ымынан ала т?сті. ?ста?ан жері ??ла? шекеге жа?ын еді. Т?бетті? мойнын б?р?ызбастан ?апсыра тістеп, ж?л?ып-ж?л?ып жібергенде, ?лкен т?бетті? арт жа?ы б?л?а?-б?л?а? ?а?ып барып, К?ксеректі? жанына д?рс етіп с?лап т?сті. Ма?айдан ж?рт дабырлап жиылып ?алып еді. К?ксерек ?ара аланы тама?ынан ?ысып буындырып т?рып-т?рып ?оя берді де, жотасы ?дірейіп топтан шы?а берді.
Же?ген жауды? сы?ымынан зор?а ??тыл?ан ?ара ала ?а?сылап, ж?ні жы?ылып, бір жа??а кетті.
Осы о?и?аны? ерте?інде кешке жа?ын ауыл жанында жат?ан ?ой?а ?ас?ыр шапты. Д?? басында?ы ?ойшыны? ай?айымен ?атар ауылда?ы к?рі-жас, аттылы-жаяу иттерді айта?тап т?гел ж?гіріп еді. К?п ішінде "К?ксерек те кетті" деп ??рмаш та ж?гірді.
Біра? ?ас?ыр?а ешбір ит жете алмады. Д?? аспай, итті? б?рі де, адам атаулы да то?тап ?алды. Сам жа?та?ы алыста?ы сары жотадан ереуілдеп, екі зор ?арай?ан асты. Ол екі ?ас?ыр еді. Соларды? артында т?мсы?ын жерге салып то?талмай а?ызып, К?ксерек кетіп бара жатты. Бір кезде жотадан о да асты. Артынан ??рмаш пен ?зге балалар бірі артынан бірі: "К?-?-к-?-к-се-ре-к! К?-?-к-с-е-ре-к!" деп, ша?ырып ай?айлап ж?гірді.
?бден ?ас ?араю?а айнал?ан уа?ытта К?ксерек жал?ыз ?зі баяулап басып ауыл?а келді. Біра? ?йге кірген жо?, анадайда т?рып ?айта-?айта шандатып, жер тырнайды. Сары жота?а ?арап-?арап ?ойып, ?рлі-берлі ж?ріп жер иіскелейді. Тыныштала алма?андай.
К?ксеректі? б?л жайын бай?ап ап, ??рмашты? ?кесі:
— Т?у, мына к?пірді? екі к?зі жап-жасыл боп кетіпті-ау, т??ымын сезген екен мына ж?зі?ара ?ой балам, енді м?ны ?лтіріп, терісін алайы?,— деп еді.
??рмаш б?л с?зге к?нбеді. Біра? осы кештен екі к?н ?ткен со?, К?ксерек бір т?н ішінде жо? болды. ??рмаш ?ашып кетті деуге ?имай, айналада?ы ши-?ара?анды, жар-жыраларды тегіс арылтты. Таба алмады. Осымен ж?ртты? б?рі кеттіге есептеп ?ойып еді, ?ш к?н ?ткенде бір к?ні та?ерте? ойда жо?та К?ксерек ?з-?зінен сап ете т?сті. ??рмаш пен ?жесі ?ас?ырды? б?л мінезіне с?йсініп, ?уана ?арсы алды. Б?л келгенде К?ксерек екі б?йірі суалып ашы??ан. ?зіні? ?сті-басы батпа? болып сыба?ыс?ан собала? ж?деу пішінмен келді. ?айта т?рып ?алды. Та?ы да б?рын?ысынша к?йленіп, ны? семіріп, енді орасан боп ?се бастады.
Б?л со??ы к?йленуі шынымен ?лкен ?ас?ыр боп ?л?аюыны? белгісі еді. Сонысын сезген болу керек, к?зді? бір ?ара дауылды ?ара т?нінде К?ксерек та?ы жо? боп шы?ты. Б?л жол?ысы шын болды. Енді ?айтып оралмастай болып кетті. Сол к?к ?ас?ыр сарш?на? пен ?оянны? к?жегі сия?тыны азы? ?ыла ж?ріп, ?лместей боп алды. ?ыс?а да жеткен еді.
Жары? айлы т?нде т?мсы?ынан б?р?ырап бу шы?ады.
Аязды т?нде табаныны? астында?ы ?ар шы?ыр-шы?ыр етеді.
Жотадан-жота?а жортты. Талай жерден ?арауыл ?арап, желге т?мсы?ын т?сеп, алыстан тарт?ан бір иіспен ж?ріп отырып, бір ?ыстауды? желкесінен келіп шы?ты. Тау желкесіндегі боз ?ара?анды, ?арлы адырдан ?рлі-берлі ж?ріп к?п а?дыды.
Шашау шы??ан мал жо?. Айналасы ?арауытып, ?ыстау т?р. Бадырайып ?ара?ан к?здердей болып, ?р жерден т?рт б?рышты ?ызыл оттар к?рінеді. Пішен т?бесі мен ?ораны? ы?ында жат?ан иттер ?реді. Са?, мазасыз...
Біра? сол ?орадан кеш бойы м?рнын жарып ?зіне тарт?ан ?ой исі де келеді.
?ора?а жа?ындайын деп еді, к?п иттер шулап ?ріп, ма?айлатпады. ?атты аяздан т?мсы?ыны? ?шы, езуі ашып, шыдатпай то?а бастады. Табанына ?ткен ыз?ар да ая?тарын ?арып, ?атырып барады. ?айта жортып адыр?а шы?ты.
Ал?аш?ы рет амалсыздан к?кке ?арап аузын ашып ыш?ын?анда, ішінен зор дауыс шыкты. К?тпеген дауыс. К?ксеректі? е? ?уелгі ?лы?аны осы еді.
?арлы елсіз адырды басына к?теріп дауыс салды. Тынбай, ?за?-?за? уа?ыт ?лыды. М?ны? даусы шы??ан сайын, сайда?ы ауыл жа?тан к?п итті? арс-?рс, ш?у-ш?у етіп ?ргені естіледі.
К?ксерек ??йры?ын арт?ы екі ая?ыны? арасына ты?ып алып, аш белі б?гіліп, іші ?айта-?айта сол?-сол? етіп ?лып т?р еді. Бір мезгілде д?л жанынан ?зіні? дауысындай дауыс естілді. Ол да д?л осы сия?ты ?лиды...
К?ксеректі? даусын естіп, ма?айда ж?рген ?аншы? ?ас?ыр м?ны іздеп келеді екен. Екеуі екі беттен бірін-бірі к?рісімен — ?арсы ?мтылысты. Етпеттеп біріне-бірі жа?ын келгенде "ырр", "ырр" етісіп, тістерін тигізіспей ?а?ысып ?тісті. Аш?ара? азулары са?-са? етті. К?ксерек г?рілде?кіреп, ма?ына к?п дарыт?ысы келмей, ?рлі-берлі орт?ып т?сіп, жылдам оралып, ашу ша?ыр?ысы келіп еді. А? ?ас?ыр айнала ?ы?сылап б?ны? ізін иіскеледі. Аздан со? ??йры? жа?ынан бір иіскеп, сира?ын жалап ?тті. Екеуін иістері табыстырды. К?ксерек те айнала иіскеді. Бір-бір рет жа?тарын жаласты.
К?сіліп алып сай?а ?арай салды. Екеуі де енді шира?, ?атты жортады.
?ора жанында?ы д??киген сары жотаны ??лдап тарта бергенде, ?алы? ж?нді бар?ылда? ?ара ала т?бет сондарына т?сті. Б?л К?ксеректі? жаз бойы ырылдасып ?скен ала т?беті болатын. ?ас?ырлар бой салып ?аш?ан жо?. А? ?ас?ырды алдына салып, К?ксерек арт жа?ына онды-солды жалт-жалт ?арап, ой?а, таса?а таман т?сті. Артында?ы иттерді ілестірмек болып, ?ріп ?уып келе жат?ан ала т?бет б?лар ой?а т?скенде то?талу?а айналып еді. ?ал?ан иттер жота басында серейіп-серейіп т?рып ?алып, сол арадан к?р жіберіп т?р?ан. Енді ?ара ала то?тау?а айнал?анда, К?ксерек б?рыла сала тап берді.
А? ?ас?ыр да айналып жіберіп, а?ызып келіп алдына т?сті. Екеуіні? бетіне шыдай алмай, жалт бере ?аш?ан ала т?бет ??йры?ы шошандап, барбандап бетке ?арсы ?зай алмады. А? ?ас?ыр б?рын жетіп ж?лып кетті. Арты к?теріліп барып т?ссе де, ала т?бет жы?ылмай ?арсы ?арап, ырылдап т?ра ?алып еді.
Сол кезде ?ана б?лар?а жеткен К?ксерек келе ??ла? шекеден ?ауып т?сіп, к?з ілескенше ?ара аланы ж?лып со?ып, астына ж?марлап басып алды.
?ас?ырды? екеуіні? де жоталары д??киіп, жон ж?ндері ?рпиіп ал?ан. Ауыздары басында ?алы? ж?нге толып-толып шы?са да, артынан ысты? ?ан?а, ж?мса? етке, сырт-сырт сын?ан с?йекке де араласты. Ая?тарыны? астында ойылып ?ал?ан ?алы? ?ар, б?р?-б?р? борайды. Жылы-ж?мса??а т?мсы?тары кіріп алып, екеуі де ?зге дыбыс шы?армай, ?ор?-?ор? асайды. Суы? ?ар аралас?ан жылы тама?ты ?ома?айланып, ?ыл?-?ыл? ж?тады.
Ая?тап келгенде екі санды екеуі ортасынан дар айырып ж?лып-ж?лып ?кетісті. Аздан со? ?ара аланы? ?ара табандары мен ??йры?ы ?ана ?алды. Одан бас?а ?р жерде шашыл?ан ж?ндер ?ана жатыр.
Екеуі ай?а ?арсы ?ас?айып, ?айтадан ?араадыр?а тартты. Алдына — К?ксерек, артына соны? ізімен а? ?ас?ыр т?сіп, адыр?а кіре бере бір ы? жартасты? баурында екеуі бірдей аунап-аунап алды.
Осыдан со? екеуіні? ж?бы жазыл?ан жо?. ?асына серік ергеннен бері К?ксерек зорайып ?атты ?сті. Ая?тары жуандап, ж?ндеріні? б?рі де ?алындап ?зарып, ?зі жуан, ?зі мы?ты к?кжал болып алды. ?ыс іші болса да жоны шы?ып, ал?ымы т?сіп семіріп кетті.
Оны? есебіне, белгілі атышулы екі ?ас?ырдан ?араадырды? іші-тысында?ы ел т?гел к?ресіні к?рді. Даладан ?ойшы алдынан ?ой тартып жейтін, жайлауда?ы сиыр?а шауып, тайыншадан бастап, ?лкен сиыр?а шейін жейтін — осы екеуі. Февраль, март кезінде ?ш-т?рт т?йе де желінді. "Кісіден ?оры?пайды. ?сіресе, бір к?к шола? бар. ?ойды алып со?ып жарып жат?анда, ?асына сойыл-салым жерге келгенше ?ашпайды.
Далада?ы ?ой?а тигенде, ?уелі біреуі келіп шабады, со?ан ?ойшы алданып ж?ргенде, бір жа?тан келіп, екіншісі шабады" десетін болды.
Боранды, аязды т?ндерде бірен-саран ?ора?а да т?сіп к?рді. Бір кедейлеу ауылды? ?ой ?орасына т?сіп, он ша?ты ?ойын жал?ыз К?ксерек ?зі ?лтіріп, ??тылып шы??ан уа?ыты да болды. Бірнеше ауылды? "?ас?ырмен таласу?а жарайды — ер, са?" деп ж?рген ?лденеше иттері де желінді.
Ж?не шірет жаса?андай, ?араадырды? ?ыстауларына кезекпен со?ты?ады. Бірер к?н бір-екі ауылды? айналасында ?атты ?имыл ?ылып ж?ріп-ж?ріп, соны? артынан бір ж?ма, он к?ндей б?л ма?айда жо? болып кетеді.
Оны? есебіне, екінші, ?шінші ауылдар ?лгіні? к?ргенін к?ріп жатады. ?р ауылды? т?старында ?здеріні? к?рініс беріп келетін ?арауыл жоталары, жы?ылып келетін сай, ?зектері бар. Тору?а мезгіл та?дамайды: та?ерте?і, т?сі, т?ні — б?рібір. К?ніне бір мардымды жем алмай, ?ана?ат ?ылмайды.
Келгенде: ана кезе? жа?тан, анау шиден, ана ?ара?анды сайдан келеді десе, сол жерлерден айт?андай шы?ады. Б?лар айналдырып ж?рген елдер малын шашау шы?армай к?зден таса ?ылмай, ?ия бастырмай-а? са?ай?ан болады. Біра? к?ндіз-т?нні? бірінде не?ылса да бір ?апысы болмай та?ы ?оймайды. К?ксерек д?л со?ан кез келгендей дап-дайын болады.
?ыс ?атты. ?ар ?алы?. ?ас?ырды ?ар к?тереді. Атты к?тере алмайды. Сонды?тан талай рет ат жаратып, шо?пар ?амдап, ?уамын деген жігіттер болса да, ешн?рсе ?ыла алмайды.
Бір рет ?ана белгілі б?йгі жирен атымен Арыстанбек шы?ып, сондарынан т?сіп еді. Оны адырдан адыр?а салып, адастырып кетті.
Ма?айламайтын жерден, алыстан мылты? атып ?ор?ытпа? бол?андар да бар еді. Одан да жас?анбады. У сал?андарды? уларын да жемеді. Ол улардан иттер жеп, ?ырылып ?ал?ан уа?ыттар да болды.
М?ны? б?рі екі ?ас?ыр жайында?ы ?араадыр еліні? а?ыз-??гімесі еді. Со??ы бірер айдай бір ауылды? кісісі бір ауыл?а ?атынасса, жиын болып к?пшілік бас ?осса, к?п ??гімелері екі ?ас?ыр жайында болатын.
К?ксерек семіргенде, ірілеп ?скенде — осындай да??, ата? ішінде семіріп, ?сіп келе жатыр еді.
Осы к?йлерді? б?рімен ?атар, К?ксерек о?ашада елсізде ?атты ойыншы болатын. Т?с кезінде, я та?ерте? бір малды тасада аунатып жеп алып, елсіздегі ?ашандау жата?тарына ?айтады. Сондайда а? ?ас?ыр ж?рістен талып келіп тыны?ып жатса, К?ксерек айналасында ?ар боратады. Ж?гіріп екпіндеп кеп тістеп ?теді. Басынан асып аунап т?седі, кейде а? ?ас?ыр ырылдап тісін са?ылдатып, ??ла?ын жымитып, ашумен тап береді. Ондайда К?ксерек те ?атты ?орылдап г?р-г?р етеді. Кейде секіріп кеп а? ?ас?ырды? желкесінен ?апсыра тістеп алып, ?ысып т?рып-т?рып барып ?оя береді. Екеуі осыдан ?рі ?засып барып таласпайды. Артынан К?ксерек ?айта ойнайды.
К?н жылына бастады. Бірнеше рет ша?ырма? жа?сы к?ндер болып, ?р жерді? ?ары тесілді. Ойдым-ойдым ?ара жерлер к?ріне бастады.
Жылы к?н ?й?ыны к?п келтіреді, тама?ты? артынан бойды к?п сергітеді, етті шымырлатады. А? ?ас?ыр да ойыншы бола бастады. ?зі келіп К?ксеректі иіскеп, жалай беретін болды. ?айта-?айта К?ксеректі? ?стіне артыла береді, ы?ырсып тістелеп те ?ояды. Бой тартты... Екеуі ?алы? ?ара?ан арасында ?йы?ып та алды.
К?к молайып жаз шы??ан со?, екі ?ас?ырдан ?араадырды? елі сап болды.
?араадыр сыртында елсізде екі ?лкен ащы к?л бар. Соны? аралы?ында?ы ?алы? шиді? ішінде ескі ін болатын. К?ксерек пен а? ?ас?ыр сонда. Жа?ын жерде — ?амыс, одан ?рі — к?л. ?ауіпсіз. Адам к?зінен алыс жай, бастап келген — а? ?ас?ыр.
Б?л кезде К?ксерек бас?а жа?та?ы елді ториды. А? ?ас?ыр ін ма?ында болады. ?амыс арасында к?п ??старды? ж?мырт?асын жейді.
Бір к?ні К?ксерек інге салып келіп, аузынан кесек-кесек ??йрыктарды ??сып-??сып тастады. Біра? б?рын?ы да?ды бойынша а? ?ас?ыр ?арсы шы?ушы еді. Оны істемеді. К?ксерек ін аузын тырналап, ша? борат?ан со? ?ана с?йретіліп зор?а шы?ты.
Ін ішінен жат иіс сезіп, К?ксерек басы мен кеудесін с??ып "ырр" етіп барып, кішкене к?йкі к?шікті тістеп суырып алып шы?ты. Б?л б?ны істегенде, а? ?ас?ыр арсылдап тап беріп еді. К?ксерек сонда да то?тамай, к?к к?шіктерді жерге ж?л?ып-ж?л?ып со?ып, ?абыр?аларын кірт-кірт сындырып, ?лтіріп тастады.
Біра? бір емес, екінші, ?шінші, та?ы ?лденешеуі пайда болды. Ая?ында, жылыды. К?шіктерді жалап, иіскелеп, кейде ?астарына да жатады. А? ?ас?ыр?а жем таситын болды.
Аздан со? серігі ?айта ?осылды. К?п ?зап шы?пайды. Сонда да талай жерге еретін болды.
Бір к?ні екеуі бір ?озыны жеп келе жатыр еді. Індеріні? ?стінен к?п ?лкен жаулар кетіп барады екен. ?амыс арасына б??ты. Жау оз?ан со? інге келді. Бір-а? ?ана к?шік ?ал?ан, б?ралып т?ра алмайды, арт жа?ын баса алмайды. А? ?ас?ыр тістеп ?келіп ?амыс?а ты?ты. Екеуі ?айтадан ?араадыр?а бет ?ойды. Жарысып, кезек-кезек озысып отырып келіп, далада?ы ?ой?а тиді. Т?н баласында ??лын жеді, тай жеді.
Тыным алмай бая?ы іздерімен бая?ы елді ?айта ?ан?а?сатты. Б?рын?ыдан жаман ??тырды...
А? ?ас?ыр ойнамайды, ?ы?сылай береді. Жесе де, семірмейді. Кей уа?ытта жал?ыз ?а??ып кетеді. К?ксерек артынан іздеп ж?ріп, зор?а табады. Кейде К?ксерек ?атты ж?ріп кеткенде, б?л ж?рмей т?рып та ?алады. К?ксерек ?айта айналып келеді.
Кей уа?ыттар бір-екі к?ндер аш та ?алысады.
Біра? ?араадыр елі екі ?ас?ырды ?мыт?ан жо?. ?лде болса да сол екеуін к?ре береді. Енді жер кепті. Жаз?ыт?р?ы к?кпен к?бе? семірген жел?уы? ай?ырлар ?айта мінілді.
Бір к?ні зор ?у?ын болды.
?ш ?лкен жау ?араадырды? ойында тобыл?ылы ш?бардан шы?арып алып, екі ?ас?ырды сатырлатып, бастырмалатып ?уып берді. Екі айрыла ?ашты. А? ?ас?ырды? желіні т?гел ?ат?ан жо? екен. Б?рі бірдей соны? со?ына ?арай ??ілді.
К?ксерек еріксіз ойысып келіп, ?шеуіні? алдына ?зі т?сті. Екеуі ?атар ?ашты. Беттері ?араадыр еді. Ерікке ?оймай, жандай шауып, тау?а жібермей ?айырып алды. А? ?ас?ыр ой?а ?арай ?ашты. К?ксерек ерегісіп тау?а ?арай тартып еді.
М?ны біреуі ?ана ?уып, екеуі ананы? со?ынан кетті. Ы?тиярсыз айрылып кетті. Артында жерді д?рс-д?рс бас?ан ?атты т?я?тар б?ны енді а? ?ас?ыр?а ?оспады. Сонан со? б?л адыр?а кіріп, бір-екі бел ас?ан со? ?у?ыншыны адастырып, ??тылып алды. Біра? серігі жо?.
Сонымен ?у?ын к?ні К?ксерек т?ні бойы а? ?ас?ырды? ізіне т?сіп жортып еді. Бір т?бені? ойына келгенде иіс те, із де бітті. Серігіні? иісі жо? оны? орнына ат, адам иісі мол білінеді. А?ып, ?йып ?ал?ан ?ан к?рінді. Аз ?ана иіскелеп, бір рет жалап д?мін де к?рді.
Т?н бойы к?п-к?п ?лыды, та? ат?анша жер тарпып, ша? боратты, ы?ырсыды, аунады. Ай астында ?рлі-берлі сенделіп, к?п ая?дцап ж?рді. ?асы?да к?ле?кесі ?ана ж?реді.
Та?ы да жал?ыз жортуыл?а т?сті...
Жаз бойы жал?ыз тіршілік етті. Ащы к?лді? солт?стік жа?ын жайла?ан бес-алты ауыл К?ксеректен та?ы да к?ресіні к?рді. К?ндіз келіп к?л жа?асында?ы ?амыста жатады.
Т?н баласында бір ауылды? шуын бір ауылдікіне ?осып, бы?пырт тигендей ?ылады. Жаздай жеген ?озы, б?зауыны? саны елу-алпыс?а жетті.
Екі рет ?у?ын болды. Біра? екеуінде де к?лге т?сіп кетіп, суды? тап ортасына барып, д??киіп жатып алды. Саяз сулы, айналасы зор батпа?, батпа?ты ащы к?л б??ан ?лкен ?ор?ан болып алды. ?сіресе, жа?бырлы, желді т?ндерде, ай ?ара??ыда, а? жауындарда К?ксерек ?атты ??тырады.
Т?нгі ауылды? ?орасына шап?анда к?зетшіні? айта?ы, иттерді? ?ріп т?р?аны — барлы?ы да б??ан б?гет емес. Кей-кейде ара-т?нде жар? етіп, к?рс беріп мылты? та атылады. Даусынан ?ана біраз сескенеді. Аз?антай ?зап кетеді де, ел тыныштала бергенде ?айта со?ты?ады.
Жасынан бір к?нде екі рет ас жеп аш?ара? болып ?йренген К?ксерек ауыл?а жа?ындап келгенде к?зі т?нып, есі шы?ып кетеді.
Сонды?тан ауыл?а та?ай бере-а? а?ызып ат ?ояды. ?ораны ?рт шы??андай, жер сілкінгендей д?р-д?р еткізіп келіп, ?а? жарып шы??анда, аузына кем болса бір-екі батпан ??йры? ілінбей ?алмайды.
Б?л жазда К?ксерек ?атты семіз болды. Алда?ашан т?леген та?ыр ж?н к?зелген жыл?ыны? жалындай ?айратты, ?атты. Денесіні? толуы, бойыны? биіктеуі, ?айратыны? молаюы — биыл?ы жыл ерекше болды.
К?зді? ?за? та?ында бір дауылды ?ара т?нде топ жыл?ы?а араласып еді. Сонда ?ысырды? семіз асау тайын бастырмалатып ?уып жетіп, ??йры?ынан алып табандап т?рып ?ал?анда, тай тапжыла алмады. Аз тырмысып-тырмысып т?рып, ?оя беріп ?ал?анда—тай екпінімен барып то??ала? аса т?сті. Сонда а?ызып келіп бас салып ал?ымынан "г?рр" етіп ?аба т?скенде, тай к?теріп т?ра алмай, К?ксеректі? астында ажал тапты.
?айтадан ?арлы, боранды ?ыс келді. Аязды, елсіз ?за? далаларда ашты? т?ндері басталды. Ашумен жер тарпып, ?ар боратып, к?п ?лыды. Бір мезгілде ай астында а?ара?-а?ара? еткен к?п топты к?рді. Б?рылып бір жа??а ?арай жалтар?анша, тасырлатып, ?ар боратып, ?асына а?ызып келіп ?алыпты.
Б?лар: тілдері сала?та?ан, ауыздары арандай ашыл?ан, ж?гіріп келе жат?анда б?рі тегіс ырс-ырс етеді. Иістері К?ксеректі? м?рнын жарды. ?арсы аяндады. ?алы? топты? алдында зор к?рі шола? м?ны? жанынан "арс!" етіп желді ?ауып ?тті. К?ксерек те т?мсы?ы ашумен ыржиып, тістерін са?-са? еткізді. Екеуі ?айта беттесіп келгенде біріне-бірі ?мтылмай, ??р ?ана жанасып ?ор-?ор етіп, ырсылдап т?рды.
Артынан жеткен к?п а? ?аншы?тар К?ксеректі айнала иіскеледі. Бір ?лкен а? ?ас?ыр келіп жа?ын жалады, б? да жалады. Б?рін иіскелеп алды. ?лкен к?к шола? ?ана иіскелеп жанас?ан жо?. Б?рі де аунап-аунап, ?арды ?ауып-?ауып алысты. К?ксерек те соны істеді. Б?л ?осыл?ан топ жа?а ?ана отарда?ы жыл?ыдан бір тайды жеп келе жатыр еді.
Бірігіп алып, адыр?а ?арай жарысып ж?нелісті. Б?л топты? саны — он ша?ты. ?зірге басшысы — к?к шола?. ?ал?андары ?аншы? ?ас?ырлар. ?шеу-т?ртеуі к?шік, оны? ішінде бір-екі арланы бар. Біра? олар к?к шола? пен К?ксеректен ?аймы?ады, к?п ойнайды. ?лкендерімен ырылдасып, таласпайды.
К?ксеректі ?аншы? ?ас?ырлар к?п жа?алайды. Топ ішінде К?ксеректен к?йлі ?ас?ыр жо?. Бой?а, денеге б?нымен к?к шола? ?ана таласады. Оны? мойны К?ксеректен де жуаныра?. Жал?ыз-а? жотасы ?ана б?ныкіне ??самайды, м?ндай д??киген к?дір емес, жазандау. Шабыс?а арты? болса да, алыс-?а мынадай сенімді сия?гы емес.
??тырынып шап?ан мы?гы, ?ома?ай топты? бетіне еште?е ?арсы т?ра алмады.
Боранды к?ні ы?ып келе жат?ан ?ой?а араласып, бет-бетімен б?ліп-б?ліп ?кетіп, талай ?ойды жаралап, жеп, ?ырып шы?ты. К?ксерек ?осыл?аннан бергі ал?аш?ы шабуыл осы еді. Тама?ты, емін-еркін аралас?анды?тан, ?р?айсысы жеке-жеке, таласпай, ?а?ыспай жесіп алды.
?ар ?ауып, аунап-аунап, та?ы бірігіп алып, ілгері ?арай салды. Артынан адам келіп айырып ал?ан ?ойларды? талайы таусылып біткен, талайы жаралы. ?р жерде сира?ы, бас ж?ні шашылып ?ал?ан к?п жемтіктер к?рінеді.
Топтанып келіп жыл?ы?а да шапты. Біра? ?о?ын ойып ал?ан, жа?ын сындырып ?ал?ан тай болмаса, ешбірін жы?ып алып, емін-еркін жей ал?ан жо?. К?п жыл?ышы ?у?ын салып жегізбеді.
Бір к?н, бір т?н ашты? болды. Далада, сары жотаны? басында шуласып ?лып-?лып алып, к?нбатыс жа?та т?тіні шы?ып ?арауытып жат?ан ауыл?а ?арай тартып берді.
Ел орын?а отырар кезде ауыл?а ?айтып келе жат?ан екі-?ш жыл?ы?а келіп араласты. Жыл?ыны? екеуі ?ашып ауыл?а жа?ындап ?алды да, біреуін К?ксерек омбы ?ар?а ?амап кеп, белгілі ?дісімен жы?ып алды. Кішілеу ??наншы?ар еді.
Бар ?ас?ыр айнала т?ра ?алып, аш?ара? ауызды ?ойып-?ойып жіберді. Алда?ашан іші жарыл?ан ??нанны? буы аспан?а шы?ады. ?ан-жын басы-к?здерін жауып, жота ж?ндері ?рпиіп, естері шы?ып асап жатыр.
К?ксерек б?рын?ы да?дысымен жемтікті? кеудесіне т?мсы?ын ты?ып жіберіп, ж?лып асап жатыр еді. Желкесінен "ырр" етіп бір ауыз тістей т?сті. Б?л орын к?к шола?ты? орны болушы еді. Жемтіктен басын суырып алып, к?к шола?ты? асылып т?р?ан ая?ынан ?атты тістеп алып, ?стінен ж?лып тастады. Екеуі де жемтіктен шы?ып, біраз г?р-г?р етісіп т?рып, ?айтадан ?ызыл?а ?мтылысты.
Таласа-тармаса жесіп алды. Со??ы бір-а? саны ?ал?ан уа?ытта к?шік ?ас?ырлар мен ?аншы?тарды? к?бі шы?ып кетіп, екі к?к шола? ?ана жемтікті ж?лмаласып ?алды.
?згелер б?лар жеп бол?анша ?арда аунап-аунап алды. Бірталайы т?стерін ?ар?а т?сеп к?тіп жатыр еді.
Жем бітті. Та?ы да адыр?а ?арай тартты. Топ алдында екі к?к шола? ?атар жортады. Біріне-бірі жол бермейді. Біріні? алдына бірі т?ссе, тірсектерінен тістеп ырылдасып ?алады. Азу тісіні? бірі сын?ан к?к шола? ызалы, долы. Г?рілдеп сыздана берді. Екі к?ндей аш болысты.
Жыл?ы б?рын?ы жерінде жо?. Боран бол?ан, ?алы? ?ар жауып, іздер де басылып ?ал?ан. Елсіз бір жарды жа?алап келе жат?анда, кеуегінен шы?ып ?оян ?ашты. Жарды? екі жа?ына ?а? жарылып б?лініп алып, ?мтылып ?уды. Аздан со? ?оян жардан шы?ып, К?ксерек жа??а ?арай дала?а шы?а, адыр?а беттей ?ашты. Б?л топты? алдында К?ксерек еді. ?оян?а жа?ындап келеді. Бір кезде т?теден а?ындап жеке дара болып, к?к шола? а?ызды. ?оян?а жа?ындап ?ысып келіп, К?ксеректі? алдына т?сті. Арт?ы ?ас?ырлар ш?бап алыста ?алды.
Адыр?а кірді. Бірнеше т?белерден ?тті. К?ксерек кейіндеп ?алып еді. Бір ылдида к?к шола? ?оянды ж?марлап жатыр екен. К?ксерек келе ауызды ?ойды. Екеуі ж?л?ысып тартыс?анда ?оянны? басы мен кеудесі к?к шолакты? аузында кетті. ?зінде ?ал?анды ?апаш-??паш асап, К?ксерек ?айта тап берді.
К?к шола? ?оянны? басын тастай беріп, арс етіп К?ксеректі ая?тан ала т?сті. Ойда ?ар борап, ая?тарыны? асты атк?пір болды. Шапшып келіп г?рілдеседі. Тістері бір-біріне сатыр-сатыр тиісіп, ?арш-?арш шайнасады. Тікейіп шапшы?ан бойда ?стасып т?р?анда, К?ксерек басын б?рып жіберіп к?к шола?ты ??ла? шекеден ала т?сті. Жасынан ауыл иттерінен ?йренген ?дісі еді. Аузы тиісімен ж?л?ып б?рап жібергенде, к?к шола? майысып барып астына топ ете т?сті.
Жы?ысымен ?стінен басып т?рып, ??ла? шекеден ауызды жылжытып келіп, ал?ым?а салды. Тама?ынан ?апсыра ?ысып буындырып алып, мойын с?йегін ?ырт-?ырт шайнайды. К?к шола?ты? аузы арандай ашылып, тынысы ??рып, тыпырлау?а шамасы келмей ?алды.
Сол уа?ытта арт?ы ?ас?ырлар топырлап келіп жетіп, к?к шола??а ауыз салысты. Былбырап а??ан ?ызыл ?анны? иісі аш ?арындар?а мас ?ыл?андай белгі берген еді. Шаптан, ?олты?тан, жала?аш т?стен мы?ты, ?ткір тістер ж?л?ып-ж?л?ып тарт?анда, к?к шола?ты? ?аны жосылып а?ып, ішінен б?р?ырап бу да шы?ты. Б?л арада бар ауыз т?гелімен жабылып кетіп еді. Аз уа?ытта к?к шолактан будыра?ан ж?н мен т?рт табан ?ана ?алды.
?ал?ан топты? жал?ыз даусыз басшысы К?ксерек болды. Іздеп ж?ріп, отарда?ы жыл?ыны тауып алды. Та?ы да атышулы то?ыз ?ас?ыр деген да??ы шы?ты.
К?ндіз-т?ні жыл?ышы атаулыны к?зеттен босандырмай, сонда да дамыл бермей, тай-??нанды жеп т?рды.
Артынан ерген тобы ашты? к?рген жо?. Б?рі де жонданып, ??тырынып, мы?ты ж?ргіш болып алды. Шетінен К?ксерекше батыл. Сол не істесе, соны істейді. Ара-т?ра жыл?ыны тастап, ма?айда?ы ауылдар?а да со?ып кетеді. То?ызы аралас?ан жерде сел ?апта?андай, жау тигендей ?ылады. Ат, сиыр сия?ты ірі ?аралар бір-а? жеммен таусылып, жо? болып ?алатын болды.
Бір уа?ыт керуен жолында да болды. Кешеден бері ас жемей, ашы??ан, аязда?ан уа?ыт еді. Жал?ыз атты шаналы ж?ргіншіні ?амады. Айналасына ?ар боратады. Біресе жолына барып жатып алады. Жартысы артына, жартысы алдына т?сіп, ?ашпай, мезгіл сайын жа?ындап, ая? салып отырады.
Есі шы??ан керуен аты ж?ре алмай ?ал?ан со?, ай?ай салып ?ашып еді. Атты топтарымен жы?ып салып тал?андап, ?лтіріп, талап жесе бастады. Топ осы?ан араласып жат?анда, К?ксерек м?ны тастай беріп, ?асына бір-екі ?аншы?ты ертіп алып, кісіні? артынан ?ар боратып, б?р?ыратып салып еді, жа?ындап ?ал?анда, кісі шошып жы?ылды. Біра? алдарынан ай?айлап, сатырлап шап?ан аттылар шы?ып ?алып, айырып алды.
Осыдан со? К?ксерек ?атты долы, ызалы болып, сызданып алды. Ыр?ына к?нбеген к?шіктерді, ж?ріске ере алма?ан ?арта? ?аншы?тарды кейде бас салып талап та тастайды.
Та?ы бір ретте ?алы? шилі ?оры?та отыр?ан бес-алты ауылды? ?стіне келді. К?ндіз болатын. К?н ша?ыт?ан аяз еді.
Шеткі ауыл б?ларды к?ріп ?алды. Ши шетінде ?арда аунап жат?анда бір т?йе шы?ты. ?стінде кісі бар. Басына а? оран?ан. Тура ?ас?ырлар?а ?арай ж?рді.
Ат емес, ?ашпаса да болады. Біра? т?йе жа?ындап келгенде, бар ?ас?ыр т?рып, дала?а ?арай а?ырын б?лкектей берді. Топты? артынан К?ксерек керенаулап зор?а т?рып, ?ырыстанып артына ?арап, ол да аяндады. Т?йе ба?ырып ?ояды да, шудасы желкілдеп желеді. Бетті елсізге ?арай т?зеп ?ас?ырлар б?лкектеді. Артында К?ксерек.
Т?йе б?рылып кетер деп, ба?ылайды. Б?рылмайды. К?ксерек ашы?ып ?алып еді. Д?мелене бастады. Біресе жорты??ырап барып, алды??ылар?а жетеді де б?рін то?татып, ?зі ж?ресінен т?сіп, т?йеге ?арап жатады. Т?йе жа?ындап келгенде ?згелер жылжи береді. Б?л да артынан т?рып аяндайды.
Ая?ында, ауылдан ?бден ?зап шы?ты. К?ксерек ?згелерді ілгері жіберіп, ?зі бір к?шік ?ас?ырмен б?ліне, о? жа? б?йірге ?арай тартты. Т?йелі ?иыстап, топ пен б?л екеуіні? аралы?ына ?арай беттеді. ?лі де т?йе ба?ырады. Иісі, д?мі ?ызы?тырып, асы?тырып барады. К?ксерек т?йені? артына т?сті.
Біра? ?лі онша жа?ында?ан жо?. Т?йе енді а?ырын ж?ре бастады. Кейде то?тап, алды-артына ?арайды. А?бас ?рлі-берлі б?рылып ?оз?ала?тайды.
Т?йе токта?анда — К?ксерек те то?тайды. Т?р?ан жерінен ?ар боратып, тарпына бастайды. С?йтіп кеп, бір мезгілде а?ындап шауып, т?йені? жанына жа?ындай келіп, ?иыс ?те берді.
Сол кезде т?йе ?стінен бір ?зын н?рсе шошайып созылды да к?рс етті. ?лгенше ?атты ащы дауыс даланы сілкіндіріп, шошытып жіберді. Бар ?ас?ыр ?ар боратып ыт?ып, ?ашып ж?нелді.
К?рс етіп ж?телген к?к т?тінмен ?атар К?ксеректі? арт?ы бір саны шыж ете т?сті. ?рі ысты?, ?рі суы? бірн?рсе ?адалып шаншып ?алды. Санын "арс" етіп ?ауып ?алып, т?йені? ?сті та?ы да сыртылдап ?амданып жат?анда, б? да ыт?ып ?ашып ж?нелді.
То?тал?ан жо?, к?п ?ашты. Бірнеше ?ыр?адан, бір-екі жазы?тан ??лаш ?рып шауып ?тті. ?зге ?ас?ырлар бір б?лек, б?л жал?ыз — бір б?лек.
Т?йе ?алып ?ойды. Ж?гіріп-ж?гіріп келіп, бір жартасты сай?а кіре бере, арт жа?ы ?ирала?дап барып ??лап т?сті. Жол бойы то?тамай а??ан ?ан ?лін кетірді. Жарасыны? ауруын да жа?а то?тар алдында ?ана сезе баста?ан.
?ы?сылап жатып санын жалайды. ?ан шы?ады. Бір т?рады, бір жатады. Т?р?анда енді бір ая?ын к?теріп т?рады. ?ш ая?ымен секектеп ая?дайды.
Арада бірнеше к?н ?тті. Осы сайдан шы??ан жо?. Ашы?ып б?ралу?а айналды. Біра? ая?ы ептеп басу?а келді. Бір-екі ?ыр?адан асты. Бір сайда ?ш-т?рт ат жайылып ж?р екен. Б??ып ?асына келді. Шетте ары?тау бір к?к шола? ат т?р еді. Тап беріп, ?уып отырып, ?алы? омбы?а ?келіп ?амады.
Ос?ырып, ?ор?ып т?р?ан атты ал?ымынан алып, бауыздап т?сті. Санын ж?лды, ?о?ын ойды. Омбы ?ардан шы?армай т?рып, жы?ып алды. Тоя жеп алып, сайына ?айтты. К??де кешті к?теді. Т?н бол?ан со?, жемтігіне келіп, асын жейді.
Осымен бес-алты к?н ?тті. ?айтадан жоны шы?ып, ты?айып алды. Ая?ы да ?бден басу?а келді.
К?дірейген жоталы, ашулы К?ксерек та?ы да жортуыл?а шы?ты. Белгілі жемтік біткеніне екі к?н бол?ан. Содан бері аш еді. Жорта-жорта, бая?ы ?араадырдан шы?ты.
Т?ске жа?ын мезгіл еді. Жота-жотадан ?арауыл салды. Желге т?мсы?ын т?сеп, белгілі иіс к?тті. Алыстан таныс иіс келіп, м?рнына жетті. Ма?ай?а жалт-жалт ?арап алып, ?ырдан-?ырды, адырдан-адырды кезіп отырып, к?нбатыс?а ?арай шыр?ап салды.
К?п іздеді. Ая?ында, к?н кешке жа?ында?анда, бір жотаны? басында шошай?ан аттылы ?ойшыны к?рді. Айналасында, сол т?бені? бетінде ?ой шашылып жайылып ж?р. Теріп жеуге шаш?ан шашудай. Біра? жа?ында ауыл бар. Алыстан а?ындап бет т?зеді. Жал?ыз-а? ?арасын к?ріп ?ал?ан ?ойшы ай?айды салып, б??ан ?арсы шапты.
?ойшы ?лкен емес, бала даусы шошытпайды. ?ой д?ркіреп ?ркіп, ?ойшы?а ?арай ?ашты. ?ас?ыр жа?ындап, бір ?ызыл ?ой?а ауызды сал?алы ентелеп келіп ?алып еді, ба?анадан ай?айлап келе жат?ан ?ойшы ?асына кеп ?алыпты. Еріксіз жалтарып б?рыла беріп еді, ?ойшы бастырып ?уып ж?нелді.
Бой салып ?ор?ып ?аш?ан жо?. Содан ба, болмаса тегі ж?йрік пе, ?йтеуір боз ат бастырмалатып жетіп келіп, К?ксеректі? жотасына же?іл а?аш сарт етіп тиіп ?алды.
Сол-а? екен, ?арсы б?рылып алып, атты?а ?арай "арс!" етіп шапшып ?алды. Арандай ашыл?ан ауыз бірдемені ж?лып т?спек еді. Ы??айына бала тоныны? ??ірі ілінді. Соны б?ксеріп ж?лып т?скенде, боз ат ос?ырып ат?ып кетті.
Баланы? шошы?ан ай?айы шы?ты. ?ас?ыр артына айналып тап бергенде, м??кіп ж?рген боздан бала аударылып ??лап т?сті. К?ксеректе к?зірде б?рын еш?ашан білінбеген долылы?, жайынды? бар еді. Ту?аннан бергі барлы? к?ресі осыдан — екі ая?тыдан дегендей, жы?ылып домалап жат?ан бала?а тап берді. О?ыс секіргенде, саныны? жарасы ашылып, тыз етіп ашып ?алып еді. Ол б?рын?ыдан жаман ызаландырып, ??тырт?андай. Боз ?зап ?ашып кетті. ?ой да жо?. Екпіндеп секіріп, ырылдап кеп баланы бас салды.
Б?л бала ??рмаш еді. ?ойшы ауырып ?алып, ?кесі бір к?нге ?ой?а жіберген еді. Астына мінгені ?зіні? ж?йрік боз д?нені болатын. ?стіне г?рілдеп ?ас?ыр т?ніп келгенде, к?зі бір ашылып, бір ж?мылады. Басына таман арандай ашылып келе жат?ан ауызды? жо?ар?ы жа?ында ?зіне таныс ??ла? к?рінді. Сол жа?та?ы тілік ??ла?ты? жартысы салпы
