Karaadirding karaqandi sayi elsiz. Aynalada kabat-kabat chubar adirlar. Jakin tobelerding’ barliqin alasa boz karaqan, tobilqi baskan.
Say boyinda may ayining salkin lebi’ esedi. Bastari cogerip, burlenip’ kalqan kaling karaqan jel lebimen sibdir-sibdir kaqip tengselip, irqalip koyadi. Mangaydan jualarding, jas chopterding’ ysi’ celedi.
Uzin ceng olceni’ kaptay baskan karaqanning ortasinda tereng, kur jar bar. Soning bas jaqinda ytmurindi kaling jinisting arasinda kaskir ini’’ bar. Jakin elge malim’ esci in’. Jazqa salimnan beri’ soni eci kaskir celip’ mecen etti. Burin ytmurin janindaqi cichcentay alangda cengdigi cisi’ siyqanday uch’ ulcen in’ bolatin. Byil jas topiraqi jaqasinda dongcyip, taqi bir’ janga in’ chikkan. Barining’ audani bir’, jer astinan katinasi bar.
Mangayi kaskirding oynaqi. Jas chopter basilip, taptalip kalqan. Jakindaqi karaqandarda kaskirding ak junderi’ corinedi. Kistan kalqan tubiti’ cazir’ de ar’ jerde soytip’ julinip kalip jur’. ?nderding’ orta jerinde eci kaling sasir chaykalip osipti’. Kazir’ soning tubinde kiski juni’ abden tulep bolmaqan ak kaskir jatir. Baurinda cichcentay coc cuchicteri’ kibirlaydi. Jarkiraqan kizouli cun’ boyin eritedi. Cozi’ bir’ siqirayip achilip, bir’ jumilip kalqouqa ce-tedi. Yigen emchecteri’ jibir-jibir tartiladi. Tobesinde sasir chaykalip irqaladi. Mangaydaqi karaqan men ytmurin bastari kozqalaktaydi.
Bir’ mezgilde bas jaqinan satir-sutir, sirt-sirt sinqan chy, tobilqi, ku chomchecter dibisi celdi’ de, esin jyqancha birdeme kasina tasirlatip celip’ kaldi. Atip turdi... Baurindaqi coc cuchic chachilip-togilip, umar-jumar domalap kaldi. Turqanda "ars" etip, azu tisteri’ aksyip, irilday turegeldi.
Dal’ sol cezde tup’ karaqannan asa bere, aldina jas kizil kozi top ete tusti’. Soning artinan secirip’ chikkan — coc cholak. Enticcen, cobic akkan tumsiqimen ak kaskirdi aynala yiscep, ar’ jerin jalap aldi. Sodan song jerde uyelep kalip, tipirlap jatkan kozini core sala — "irr" etip’ barip bas saldi.
Kozi eci komaqay auizding cergisinde kan josa bolip dar-dar ayrildi. Sirt-sirt etip’ jas suyec sindi. Kapach-kupach, kork-kork etip’ komaqay kandi auizdar asaydi. Tumsiqi men bastari, moyin junderi’ kip-kizil bolqan kaskirding jasil cozderi’ ot chachadi.
Az uakitta eceui’ kozining ornin qana yiscelep kaldi. Endi’ birazda coc chopte arli’-berli’ aunap-aunap, cerilip’ turip, jegenderin kusa bastadi.
Aldimen touqan, cozi’ achilqan cuchicter jemdenip’ jatir. Eng songqi touqan eci cuchic baurin cotere almay, tirbingdap jatir edi, endi’ olardi baurina alip emize bastadi.
Ertengine tuste jat yis’ chikti, alistan aldekanday dabirlaqan dauistar estilip, jakindap cele jatti. Cuchicterdi’ jotalarinan tistelep, inderge tiqip-tiqip tastap, ak kaskir karaqan ichine cirdi.
?n’ ustine muyiz’ tuyaktar tasirlap dubirletip’ celdi, aykay-dabir molaydi. Biri’ ustine biri’ celip, jyin cobeydi. Jerge at ustinen tastaqan aqachtar sart-sart tusip’ jatti. ?n’ auzina eci ayaktilar jibirladi. Corgich cozder in’ tubine kadaldi. Cuchicter biri’ ustine biri’ uyilip’, baurin coterip’ kibirlay almay, jakin jerde jatir edi.
Jip-jili mikti tusaular moyninan, jotadan ustap bar cuchicti’ sirtka alip chikti. Jeti’ cuchicting’ beseuin cozderine karap otirip oltirdi’ de, eci cichcenesin tiri’ kaldirdi. Ceterde buning bireuining’ tirsegin kyip kaldirdi da, ecinchi’ bireuin - eng cenjesin alip jurip’ cetti. Kalqan jalqiz cuchicti’ tistelep alip, eci kaskir jok boldi. ?n’ kangirap kaldi...
Osidan song bir’ juma boyi mangaydaqi el cundiz-tuni’ ou-chu bolip jatti. Koy jaralandi. Kozi alip kachildi. Buzaular oltirildi’. Dalada kulindaqan byelerding’ birneche kulindari jelindi.
Tutkin bolip cetcen coc cuchic auil turqini boldi.
Cozin auilqa celgesin eci cunnen song achti. Jurt asirauqa conedi’ desti. Cichcene Kurmach Cocserec dep at koyip aldi. Ertendi-cech aynalasinan chikpaydi. Ozine jece askuyqich — ytayak azir’ boldi. Baurin coterip, tirbanip jurouge aynalqan song, moynina jip’ taqildi.
Uy’ ichinen chikpaydi. Tun’ balasinda Kurmach kasina alip jatadi. Sol uchin’ cari’ ajesining’ koyninan da chiqip cetti. Bolec jatadi. Kasinda ne ayak jaqinda, corpening’ astinda Cocserec jatadi.
Jaz ortasina jakindaqan cez boldi. Cocserec ulceydi. Semirip’ jondanqanday da boldi. Birak ulceyisi’ daladaqiday emes, basendeu. Auildaqi ozi’ kurbi cuchicterden soncha ulcen emes.
Bul uakitka cheyin Cocserec auil ytinen coresini’ cordi. Birde-bir’ yt muni dos cormeydi, mangina jakindatpaydi. Kaskirqa chabatin batil tobetter buni talap ta tastaydi. Ozge cop yt te irildap urip’, ceyde tap berip, ar’ jerinen tistep tartip cetedi.
Kurmach kasinda bolqanda tayak jemeydi. Birak erjete bastaqan sayin budan yesi’ coz jazip kala berdi. Sonday cezde Cocserecce ilqy jau ytter cezdesedi.
Bir’ uakit ulcen uyding’ ulcen kara ala tobeti’ ongachada buni alip soqip, cop ezgiledi. Buni talap jatkanin corip, ozge ytter de celip’ chabinan alip, borbayinan sozqilap oltirouge aynalip edi. Chang-chungmen balalar, ulcender jyilip cep, ytterdi’ urip, zorqa ayirip aldi.
Birak Cocserec ali’ cunhge echbir’ uakitta "kingk" etip’ auir-sinqan dibisin chiqarqan emes. Talaymin dep yt umtilsa, jota juni’ urpyip’, udireyip’ turip aladi. Tisi’ batip, kynap bara jatsa, dibissiz qana ezuin irjytadi.
— Capir, kiris, taqi emes pe! Ceudesin bermeydi, jasimaydi! — dep auil angiz kiladi.
Sonimen katar Cocserec jayinda auil-uyding’ katindari ar’ aluan osec te taratip jurdi’’.
— Uri. Asirasang da mal bolmaydi. Tukimi jau emes pe! — desti.
Ceybireuler: "Tunde kozining kuyriqin yiscelep juredi. Koydi urcite beredi. Tunde dalani jaksi coredi. Ytten korikkannan qana uyde jatadi" desedi. Kurmach bul osecting’ barin’ elemeydi.
Chininda, Cocserec tamakka olgenche achkarak edi. Aldina kuyip koyqan asti ali’ cunhge kasinda cisi’ kadalip tursa, jalamaydi, jemeydi. Jalqiz-ak cisi’ cozi’ taysa boldi, cazir’ jok kiladi. Birak eger tipti’ karni achip cetse, ozine bermegen asti da jep koyadi. Corneu chy ichine cirip’ cetip, ceregege asouli turqan et bolsa, jas teri’ bolsa, kazanda ircit, katik bolsa — barliqin da ozining’ idisina kuyip koyqanday corip, yiscelep jalap, jep cetedi.
Ceyde sonday jerde ustalip, tayak ta jeydi. Talay ret okista tobesine tangk etip’ tygen oktau boyin tizildatip, chipirtip tygen kamchini da tatti. Buning jauabi — ezuin qana irjytadi.
Kurmach kancha tarbyelese de, Cocserec urlik pen adal asting ayirmasi ne ecenin uqa almadi. Birese ozderi’ berip’ turip: "je" deydi. Birese sonday tamakti ozi’ tauip alip jep jatsa, urip saladi. Sol sebepti’ cey cezderi’ aldina dayindap koyqan tamakti da jemey, cozining’ astimen jalt-jalt karap jatouchi edi.
Kalay da bolsa uzip’-jula jurip, Cocserec ach bolmaytin. Cunine eci mezgil’ tamak ichou, muning charti bolip aldi. Eci ret koldan as kuyilmasa, ol cuni’ Cocserec oz’ betimen barip birdemeni’ jep jatatin.
Osimen jurip’ jaz ortasi auqan cezde Cocserec zinggittey coc cholak kaskir bolip chikti. Endi’ kara ala tobet te talay almaydi. Jota juni’ urpyip’, cozderi’ jasildanip, bar tisterin corsetip, auzin aksytip achip jiberip, tap bergende talay buralki tobet, bijil kanchik kangsilay, chauildey kachatin boldi.
Minaday cezde Kurmachting ozi’ de korkaktay barip, koy-koylaytin edi.
Jetilmey cele jatkan tisi’ qana. Cocserec arlan edi. Sondiktan buning boyi byictene berdi. Ali’ turki chiqip uzarqan jok. Barlik juni’ kara coc, jotasi cudireyip, auiz omirtka men kuyriqina cheyin tup-tutas bolip, culdireuichtey bugiledi. Atilip cele jatkan sadak oqinday ungilgen, suyirlenhgen bir’ bitimi’ bar.
Ozi’ echcimge izdenip’ soktikpaydi. Yt balasina zati kastay jibimeydi. Ali’ cunhge bir’ ret jadirap oynap corgen emes. Tatoulik jok, suik. Jalqiz-ak atin biledi. Kurmach pen ajesi’ chakirsa, celedi. Onda da jugirip’ celmey, kuyriqin solectetip, bucengdep kana celedi. Buni da achikkan uakitinda isteydi. Aytpese, cobinese anaday jerde kiristanip, cozining’ astimen jalt-jult karap jatip aladi. Barip turtcilep, orninan turqizip jibergen song qana uyge juredi. Oscen sayin sizdanip, suiktanip celedi. Sol minezin baykaqan ulcender:
— Endi’ buni oltirip’, terisin alu cerec osi capir’ tubinde el bolmaydi,— deytin de bolip edi. Birak Kurmach conbedi.
Osimen taqi biraz jurgende bir’ cuni’ Cocserec kara ala tobetce maydan berdi. Kara ala tobetting’ yesi’ Jumach bala jaz boyi Kurmachka:
— Kaskiring bolsa, kayteyin, mening’ kara ala tobetim’ bir’-ak burap soqadi. Arachalamasang, aldakachan oltirip’ tastar edi,— dey beretin.
Bir’ cuni’ tuste Kurmach Cocserecti’ tiska alip chiqip, as kuyip jalatip turqanda, anadan chilapchinning saldirin estigen kara ala tobet uyding’ colengcesinen chiqip alip, adimdi koyip edi. Ecpindegen betimen, jolinda jaskap turqan Kurmachka karamastan, cele — Cocserecti’ buyir’ jaqinan celip’ ars etip’ kauip tusti’.
Burinirak cezde bundayda asin tastap, cisige karap jaltaktap chiqip cetetin Cocserec endi’ zor dauispen "gurr" etip, kara ala tobetti’ alkiminan ala tusti’. Ustaqan jeri’ kulak checege jakin edi. Tobetting’ moynin burqizbastan kapsira tistep, julkip-julkip jibergende, ulcen tobetting’ art jaqi bulqang-bulqang kaqip barip, Cocserecting’ janina durs’ etip’ sulap tusti’. Mangaydan jurt dabirlap jyilip kalip edi. Cocserec kara alani tamaqinan kisip buindirip turip-turip koya berdi’ de, jotasi udireyip’ toptan chiqa berdi.
Jenggen jauding siqiminan zorqa kutilqan kara ala kangsilap, juni’ jiqilip, bir’ jakka cetti.
Osi okyqaning ertenginde cechce jakin auil janinda jatkan koyqa kaskir chapti. Dong basindaqi koychining ayqayimen katar auildaqi cari-jas, attili-jayau ytterdi’ aytaktap tugel jugirip’ edi. Cop ichinde "Cocserec te cetti" dep Kurmach ta jugirdi.
Birak kaskirqa echbir’ yt jete almadi. Dong aspay, ytting’ bari’ de, adam atauli da toktap kaldi. Sam jaktaqi alistaqi sari jotadan ereuildep, eci zor karayqan asti. Ol eci kaskir edi. Solarding artinda tumsiqin jerge salip toktalmay aqizip, Cocserec cetip’ bara jatti. Bir’ cezde jotadan o da asti. Artinan Kurmach pen ozge balalar biri’ artinan biri’: "Co-o-c-o-c-se-re-c! Co-o-c-s-e-re-c!" dep, chakirip aykaylap jugirdi.
Abden kas karayuqa aynalqan uakitta Cocserec jalqiz ozi’ bayaulap basip auilqa celdi. Birak uyge cirgen jok, anadayda turip kayta-kayta chandatip, jer tirnaydi. Sari jotaqa karap-karap koyip, arli’-berli’ jurip’ jer yisceleydi. Tinichtala almaqanday.
Cocserecting’ bul jayin baykap ap, Kurmachting acesi:
— Tuou, mina capirding’ eci cozi’ jap-jasil bop cetipti-au, tukimin sezgen ecen mina juzikara koy balam, endi’ muni oltirip’, terisin alayik,— dep edi.
Kurmach bul sozge conbedi. Birak osi cechten eci cun’ otcen song, Cocserec bir’ tun’ ichinde jok boldi. Kurmach kachip cetti’ deuge kymay, aynaladaqi chy-karaqandi, jar-jiralardi tegis’ ariltti. Taba almadi. Osimen jurtting bari’ cettige eseptep koyip edi, uch’ cun’ otcende bir’ cuni’ tangerteng oyda jokta Cocserec oz’-ozinen sap ete tusti’. Kurmach pen ajesi’ kaskirding bul minezine suysinip’, kuana karsi aldi. Bul celgende Cocserec eci buyiri’ sualip achikkan. Ozining’ usti-basi batpak bolip sibaqiskan sobalak judeu pichinmen celdi. Kayta turip kaldi. Taqi da burinqisincha cuylenip, nik semirip, endi’ orasan bop ose bastadi.
Bul songqi cuylenui’ chinimen ulcen kaskir bop ulqayuining belgisi’ edi. Sonisin sezgen bolu cerec, cuzding’ bir’ kara dauildi kara tuninde Cocserec taqi jok bop chikti. Bul jolqisi chin boldi. Endi’ kaytip oralmastay bolip cetti. Sol coc kaskir sarchunak pen koyanning cojegi syaktini azik kila jurip, olmestey bop aldi. Kiska da jetcen edi.
Jarik ayli tunde tumsiqinan burkirap bu chiqadi.
Ayazdi tunde tabanining astindaqi kar chikir-chikir etedi.
Jotadan-jotaqa jortti. Talay jerden karauil karap, jelge tumsiqin tosep, alistan tartkan bir’ yispen jurip’ otirip, bir’ kistauding jelcesinen celip’ chikti. Tau jelcesindegi boz karaqandi, karli adirdan arli’-berli’ jurip’ cop angdidi.
Chachau chikkan mal jok. Aynalasi karauitip, kistau tur. Badirayip karaqan cozderdey bolip, ar’ jerden tort’ burichti kizil ottar corinedi. Pichen tobesi’ men koraning iqinda jatkan ytter uredi. Sak, mazasiz...
Birak sol koradan cech boyi murnin jarip ozine tartkan koy ysi’ de celedi.
Koraqa jakindayin dep edi, cop ytter choulap urip’, mangaylatpadi. Katti ayazdan tumsiqining uchi, ezui’ achip, chidatpay tonga bastadi. Tabanina otcen izqar da ayaktarin karip, katirip baradi. Kayta jortip adirqa chikti.
Alqachki ret amalsizdan cocce karap auzin achip ichkinqanda, ichinen zor dauis chikti. Cutpegen dauis. Cocserecting’ eng auelgi uliqani osi edi.
Karli elsiz’ adirdi basina coterip’ dauis saldi. Tinbay, uzak-uzak uakit ulidi. Muning dausi chikkan sayin, saydaqi auil jaktan cop ytting’ ars-urs, chau-chau etip’ urgeni’ estiledi.
Cocserec kuyriqin artki eci ayaqining arasina tiqip alip, ach beli’ bugilip, ichi’ kayta-kayta solk-solk etip’ ulip tur edi. Bir’ mezgilde dal’ janinan ozining’ dauisinday dauis estildi. Ol da dal’ osi syakti ulydi...
Cocserecting’ dausin estip, mangayda jurgen kanchik kaskir muni izdep celedi’ ecen. Eceui’ eci betten birin-biri’ corisimen — karsi umtilisti. Etpettep birine-biri’ jakin celgende "irr", "irr" etisip, tisterin tygizispey kaqisip otisti’. Achkarak azoulari sak-sak etti. Cocserec gurildengcirep, mangina cop daritkisi celmey, arli’-berli’ ortkip tusip’, jildam oralip, achu chakirqisi celip’ edi. Ak kaskir aynala kingsilap buning izin yisceledi. Azdan song kuyrik jaqinan bir’ yiscep, syraqin jalap otti’. Eceuin yisteri’ tabistirdi. Cocserec te aynala yiscedi. Bir’- bir’ ret jaktarin jalasti.
Cosilip’ alip sayqa karay saldi. Eceui’ de endi’ chyrak, katti jortadi.
Kora janindaqi dungcygen sari jotani kuldap tarta bergende, kaling jundi’ barkildak kara ala tobet sondarina tusti’. Bul Cocserecting’ jaz boyi irildasip oscen ala tobeti’ bolatin. Kaskirlar boy salip kachkan jok. Ak kaskirdi aldina salip, Cocserec art jaqina ondi-soldi jalt-jalt karap, oyqa, tasaqa taman tusti’. Artindaqi ytterdi’ ilestirmec bolip, urip’ kuip cele jatkan ala tobet bular oyqa tuscende toktalouqa aynalip edi. Kalqan ytter jota basinda sereyip-sereyip’ turip kalip, sol aradan car jiberip’ turqan. Endi’ kara ala toktauqa aynalqanda, Cocserec burila sala tap berdi.
Ak kaskir da aynalip jiberip, aqizip celip’ aldina tusti’. Eceuining’ betine chiday almay, jalt bere kachkan ala tobet kuyriqi chochandap, barbandap betce karsi uzay almadi. Ak kaskir burin jetip’ julip cetti. Arti coterilip’ barip tusse de, ala tobet jiqilmay karsi karap, irildap tura kalip edi.
Sol cezde qana bularqa jetcen Cocserec cele kulak checeden kauip tusip’, coz ilescenche kara alani julip soqip, astina jumarlap basip aldi.
Kaskirding eceuining’ de jotalari dungcyip, jon junderi’ urpyip’ alqan. Auizdari basinda kaling junhge tolip-tolip chiksa da, artinan istik kanqa, jumsak etce, sirt-sirt sinqan suyecce de aralasti. Ayaktarining astinda oyilip kalqan kaling kar, burk-burk boraydi. Jili-jumsakka tumsiktari cirip’ alip, eceui’ de ozge dibis chiqarmay, kork-kork asaydi. Suik kar aralaskan jili tamakti komaqaylanip, kilk-kilk jutadi.
Ayaktap celgende eci sandi eceui’ ortasinan dar ayirip julip-julip acetisti. Azdan song kara alaning kara tabandari men kuyriqi qana kaldi. Odan baska ar’ jerde chachilqan junder qana jatir.
Eceui’ ayqa karsi kaskayip, kaytadan Karaadirqa tartti. Aldina — Cocserec, artina soning izimen ak kaskir tusip’, adirqa cire bere bir’ ik jartasting baurinda eceui’ birdey aunap-aunap aldi.
Osidan song eceuining’ jubi jazilqan jok. Kasina seric ergennen beri’ Cocserec zorayip katti osti. Ayaktari juandap, junderining’ bari’ de kalindap uzarip, ozi’ juan, ozi’ mikti cocjal bolip aldi. Kis ichi’ bolsa da joni chiqip, alkimi tusip’ semirip’ cetti.
Oning esebine, belgili’ atichouli eci kaskirdan Karaadirding ichi’-tisindaqi el tugel coresini’ cordi. Daladan koychi aldinan koy tartip jeytin, jaylaudaqi syirqa chauip, tayinchadan bastap, ulcen syirqa cheyin jeytin — osi eceui. Fevral, mart cezinde uch’-tort’ tuye de jelindi. "Cisiden korikpaydi. Asirese, bir’ coc cholak bar. Koydi alip soqip jarip jatkanda, kasina soyil-salim jerge celgenche kachpaydi.
Daladaqi koyqa tygende, aueli’ bireui’ celip’ chabadi, soqan koychi aldanip jurgende, bir’ jaktan celip, ecinchisi’ chabadi" desetin boldi.
Borandi, ayazdi tunderde biren-saran koraqa da tusip’ cordi. Bir’ cedeyleu auilding koy korasina tusip’, on chakti koyin jalqiz Cocserec ozi’ oltirip’, kutilip chikkan uakiti da boldi. Birneche auilding "kaskirmen talasouqa jaraydi — er, sak" dep jurgen aldeneche ytteri’ de jelindi.
Jane chiret jasaqanday, Karaadirding kistaularina cezecpen soktiqadi. Birer cun’ bir’-eci auilding aynalasinda katti kymil kilip jurip-jurip, soning artinan bir’ juma, on cundey bul mangayda jok bolip cetedi.
Oning esebine, ecinchi, uchinchi’ auildar algining’ corgenin corip’ jatadi. Ar’ auilding tustarinda ozderining’ corinis’ berip’ celetin karauil jotalari, jiqilip celetin say, ozecteri’ bar. Torouqa mezgil’ tangdamaydi: tangertengi, tusi’, tuni’ — baribir. Cunine bir’ mardimdi jem almay, kanaqat kilmaydi.
Celgende: ana cezeng jaktan, anau chyden, ana karaqandi saydan celedi’ dese, sol jerlerden aytkanday chiqadi. Bular aynaldirip jurgen elder malin chachau chiqarmay cozden tasa kilmay, kya bastirmay-ak sakayqan boladi. Birak cundiz-tunning’ birinde neqilsa da bir’ kapisi bolmay taqi koymaydi. Cocserec dal’ soqan cez celgendey dap-dayin boladi.
Kis katti. Kar kaling. Kaskirdi kar coteredi. Atti cotere almaydi. Sondiktan talay ret at jaratip, chokpar kamdap, kuamin degen jigitter bolsa da, echnarse kila almaydi.
Bir’ ret kana belgili’ baygi jyren atimen Aristanbec chiqip, sondarinan tusip’ edi. Oni adirdan adirqa salip, adastirip cetti.
Mangaylamaytin jerden, alistan miltik atip korkitpak bolqandar da bar edi. Odan da jaskanbadi. Uou salqandarding oularin da jemedi. Ol oulardan ytter jep, kirilip kalqan uakittar da boldi.
Muning bari’ eci kaskir jayindaqi Karaadir elining’ angiz-anggimesi’ edi. Songqi birer ayday bir’ auilding cisisi’ bir’ auilqa katinassa, jyin bolip copchilic bas kossa, cop anggimeleri’ eci kaskir jayinda bolatin.
Cocserec semirgende, irilep oscende — osinday dangk, atak ichinde semirip, osip’ cele jatir edi.
Osi cuylerding’ barimen katar, Cocserec ongachada elsizde katti oyinchi bolatin. Tus’ cezinde, ya tangerteng bir’ maldi tasada aunatip jep alip, elsizdegi kachandau jataktarina kaytadi. Sondayda ak kaskir juristen talip celip’ tiniqip jatsa, Cocserec aynalasinda kar boratadi. Jugirip’ ecpindep cep tistep otedi. Basinan asip aunap tusedi, ceyde ak kaskir irildap tisin’ sakildatip, kulaqin jimytip, achoumen tap beredi. Ondayda Cocserec te katti korildap gur-gur’ etedi. Ceyde secirip’ cep ak kaskirding jelcesinen kapsira tistep alip, kisip turip-turip barip koya beredi. Eceui’ osidan ari’ uzasip barip talaspaydi. Artinan Cocserec kayta oynaydi.
Cun’ jilina bastadi. Birneche ret chaqirmak jaksi cunder bolip, ar’ jerding’ kari tesildi. Oydim-oydim kara jerler corine bastadi.
Jili cun’ uykini cop celtiredi, tamakting artinan boydi cop sergitedi, etti’ chimirlatadi. Ak kaskir da oyinchi bola bastadi. Ozi’ celip’ Cocserecti’ yiscep, jalay beretin boldi. Kayta-kayta Cocserecting’ ustine artila beredi, ingirsip tistelep te koyadi. Boy tartti... Eceui’ kaling karaqan arasinda uyiqip ta aldi.
Coc molayip jaz chikkan song, eci kaskirdan Karaadirding eli’ sap boldi.
Karaadir sirtinda elsizde eci ulcen aщi col bar. Soning araliqindaqi kaling chyding’ ichinde esci in’ bolatin. Cocserec pen ak kaskir sonda. Jakin jerde — kamis, odan ari’ — col. Kauipsiz. Adam cozinen alis jay, bastap celgen — ak kaskir.
Bul cezde Cocserec baska jaktaqi eldi’ torydi. Ak kaskir in’ manginda boladi. Kamis arasinda cop kustarding jumirtkasin jeydi.
Bir’ cuni’ Cocserec inhge salip celip, auzinan cesec-cesec kuyriktardi kusip-kusip tastadi. Birak burinqi daqdi boyincha ak kaskir karsi chiqouchi edi. Oni istemedi. Cocserec in’ auzin tirnalap, chang boratkan song qana suyretilip’ zorqa chikti.
?n’ ichinen jat yis’ sezip, Cocserec basi men ceudesin suqip "irr" etip’ barip, cichcene cuyci cuchicti’ tistep suirip alip chikti. Bul buni istegende, ak kaskir arsildap tap berip’ edi. Cocserec sonda da toktamay, coc cuchicterdi’ jerge julkip-julkip soqip, kabirqalarin cirt-cirt sindirip, oltirip’ tastadi.
Birak bir’ emes, ecinchi, uchinchi’, taqi aldenecheui’ payda boldi. Ayaqinda, jilidi. Cuchicterdi’ jalap, yiscelep, ceyde kastarina da jatadi. Ak kaskirqa jem tasytin boldi.
Azdan song serigi kayta kosildi. Cop uzap chikpaydi. Sonda da talay jerge eretin boldi.
Bir’ cuni’ eceui’ bir’ kozini jep cele jatir edi. ?nderining’ ustinen cop ulcen jaular cetip’ baradi ecen. Kamis arasina bukti. Jau ozqan song inhge celdi. Bir’-ak kana cuchic kalqan, buralip tura almaydi, art jaqin basa almaydi. Ak kaskir tistep acelip’ kamiska tikti. Eceui’ kaytadan Karaadirqa bet koydi. Jarisip, cezec-cezec ozisip otirip celip, daladaqi koyqa tydi. Tun’ balasinda kulin jedi, tay jedi.
Tinim almay bayaqi izderimen bayaqi eldi’ kayta kankaksatti. Burinqidan jaman kutirdi...
Ak kaskir oynamaydi, kingsilay beredi. Jese de, semirmeydi. Cey uakitta jalqiz kangqip cetedi. Cocserec artinan izdep jurip, zorqa tabadi. Ceyde Cocserec katti jurip’ cetcende, bul jurmey turip ta kaladi. Cocserec kayta aynalip celedi.
Cey uakittar bir’-eci cunder ach ta kalisadi.
Birak Karaadir eli’ eci kaskirdi umitkan jok. Alde bolsa da sol eceuin core beredi. Endi’ jer cepti. Jazqiturqi cocpen cobeng semirgen jelkuik ayqirlar kayta minildi.
Bir’ cuni’ zor kouqin boldi.
Uch’ ulcen jau Karaadirding oyinda tobilqili chubardan chiqarip alip, eci kaskirdi satirlatip, bastirmalatip kuip berdi. Eci ayrila kachti. Ak kaskirding jelini’ tugel katkan jok ecen. Bari’ birdey soning songina karay ungildi.
Cocserec ericsiz’ oyisip celip, ucheuining’ aldina ozi’ tusti’. Eceui’ katar kachti. Betteri’ Karaadir edi. Ericce koymay, janday chauip, tauqa jibermey kayirip aldi. Ak kaskir oyqa karay kachti. Cocserec eregisip’ tauqa karay tartip edi.
Muni bireui’ qana kuip, eceui’ ananing songinan cetti. Iktyarsiz ayrilip cetti. Artinda jerdi’ durs’-durs’ baskan katti tuyaktar buni endi’ ak kaskirqa kospadi. Sonan song bul adirqa cirip, bir’-eci bel askan song kouqinchini adastirip, kutilip aldi. Birak serigi jok.
Sonimen kouqin cuni’ Cocserec tuni’ boyi ak kaskirding izine tusip’ jortip edi. Bir’ tobening’ oyina celgende yis’ te, iz’ de bitti’. Serigining’ yisi’ jok oning ornina at, adam yisi’ mol bilinedi. Aqip, uyip kalqan kan corindi. Az qana yiscelep, bir’ ret jalap damin de cordi.
Tun’ boyi cop-cop ulidi, tang atkancha jer tarpip, chang boratti, ingirsidi, aunadi. Ay astinda arli’-berli’ sendelip, cop ayangdap jurdi’’. Kasingda colengcesi’ qana juredi.
Taqi da jalqiz jortuilqa tusti’...
Jaz boyi jalqiz tirchilic etti. Aщi colding’ soltustic jaqin jaylaqan bes-alti auil Cocserecten taqi da coresini’ cordi. Cundiz’ celip’ col jaqasindaqi kamista jatadi.
Tun’ balasinda bir’ auilding chuin bir’ auildicine kosip, bikpirt tygendey kiladi. Jazday jegen kozi, buzauining sani elou-alpiska jetti.
Eci ret kouqin boldi. Birak eceuinde de colge tusip’ cetip, souding tap ortasina barip, dungcyip’ jatip aldi. Sayaz souli, aynalasi zor batpak, batpakti aщi col buqan ulcen korqan bolip aldi. Asirese, jangbirli, jeldi’ tunderde, ay karangqida, ak jauindarda Cocserec katti kutiradi.
Tunhgi auilding korasina chapkanda cuzetchining’ aytaqi, ytterding’ urip’ turqani — barliqi da buqan boget emes. Cey-ceyde ara-tunde jark etip, curs berip’ miltik ta atiladi. Dausinan qana biraz sescenedi. Azqantay uzap cetedi’ de, el tinichtala bergende kayta soktiqadi.
Jasinan bir’ cunde eci ret as jep achkarak bolip uyrenhgen Cocserec auilqa jakindap celgende cozi’ tunip, esi’ chiqip cetedi.
Sondiktan auilqa takay bere-ak aqizip at koyadi. Korani ort’ chikkanday, jer silcinhgendey dur’-dur’ etcizip’ celip, kak jarip chikkanda, auzina cem bolsa bir’-eci batpan kuyrik ilinbey kalmaydi.
Bul jazda Cocserec katti semiz’ boldi. Aldakachan tulegen takir jun’ cuzelgen jilkining jalinday kayratti, katti. Denesining’ tolui, boyining byicteui, kayratining molayui — byilqi jil erecche boldi.
Cuzding’ uzak tanginda bir’ dauildi kara tunde top jilkiqa aralasip edi. Sonda kisirding semiz’ asau tayin bastirmalatip kuip jetip, kuyriqinan alip tabandap turip kalqanda, tay tapjila almadi. Az tirmisip-tirmisip turip, koya berip’ kalqanda—tay ecpinimen barip tongkalang asa tusti’. Sonda aqizip celip’ bas salip alkiminan "gurr" etip’ kaba tuscende, tay coterip’ tura almay, Cocserecting’ astinda ajal tapti.
Kaytadan karli, borandi kis celdi. Ayazdi, elsiz’ uzak dalalarda achtik tunderi’ bastaldi. Achoumen jer tarpip, kar boratip, cop ulidi. Bir’ mezgilde ay astinda aqarang-aqarang etcen cop topti cordi. Burilip bir’ jakka karay jaltarqancha, tasirlatip, kar boratip, kasina aqizip celip’ kalipti.
Bular: tilderi’ salaktaqan, auizdari aranday achilqan, jugirip’ cele jatkanda bari’ tegis’ irs-irs etedi. Yisteri’ Cocserecting’ murnin jardi. Karsi ayandadi. Kaling topting aldinda zor cari’ cholak muning janinan "ars!" etip’ jeldi’ kauip otti’. Cocserec te tumsiqi achoumen irjyip, tisterin sak-sak etcizdi. Eceui’ kayta bettesip’ celgende birine-biri’ umtilmay, kur qana janasip kor-kor etip, irsildap turdi.
Artinan jetcen cop ak kanchiktar Cocserecti’ aynala yisceledi. Bir’ ulcen ak kaskir celip’ jaqin jaladi, bu da jaladi. Barin’ yiscelep aldi. Ulcen coc cholak kana yiscelep janaskan jok. Bari’ de aunap-aunap, kardi kauip-kauip alisti. Cocserec te soni istedi. Bul kosilqan top janga qana otardaqi jilkidan bir’ taydi jep cele jatir edi.
Birigip’ alip, adirqa karay jarisip jonelisti. Bul topting sani — on chakti. Azirge baschisi — coc cholak. Kalqandari kanchik kaskirlar. Ucheu-torteui’ cuchic, oning ichinde bir’-eci arlani bar. Birak olar coc cholak pen Cocserecten kaymiqadi, cop oynaydi. Ulcenderimen irildasip, talaspaydi.
Cocserecti’ kanchik kaskirlar cop jaqalaydi. Top ichinde Cocserecten cuyli’ kaskir jok. Boyqa, denege bunimen coc cholak kana talasadi. Oning moyni Cocserecten de juanirak. Jalqiz-ak jotasi qana bunicine uksamaydi, munday dungcygen cudir’ emes, jazandau. Chabiska artik bolsa da, aliska minaday senimdi’ syakti emes.
Kutirinip chapkan mikti, komaqay topting betine echtenge karsi tura almadi.
Borandi cuni’ iqip cele jatkan koyqa aralasip, bet-betimen bolip’-bolip’ acetip, talay koydi jaralap, jep, kirip chikti. Cocserec kosilqannan bergi alqachki chabuil osi edi. Tamakti, emin-ercin aralaskandiktan, arkaysisi jece-jece, talaspay, kaqispay jesip’ aldi.
Kar kauip, aunap-aunap, taqi birigip’ alip, ilgeri’ karay saldi. Artinan adam celip’ ayirip alqan koylarding talayi tausilip bitcen, talayi jarali. Ar’ jerde syraqi, bas juni’ chachilip kalqan cop jemticter corinedi.
Toptanip celip’ jilkiqa da chapti. Birak kongin oyip alqan, jaqin sindirip kalqan tay bolmasa, echbirin jiqip alip, emin-ercin jey alqan jok. Cop jilkichi kouqin salip jegizbedi.
Bir’ cun, bir’ tun’ achtik boldi. Dalada, sari jotaning basinda choulasip ulip-ulip alip, cunbatis jakta tutini’ chiqip karauitip jatkan auilqa karay tartip berdi.
El orinqa otirar cezde auilqa kaytip cele jatkan eci-uch’ jilkiqa celip’ aralasti. Jilkining eceui’ kachip auilqa jakindap kaldi da, bireuin Cocserec ombi karqa kamap cep, belgili’ adisimen jiqip aldi. Cichileu kunanchiqar edi.
Bar kaskir aynala tura kalip, achkarak auizdi koyip-koyip jiberdi. Aldakachan ichi’ jarilqan kunanning bui aspanqa chiqadi. Kan-jin basi-cozderin jauip, jota junderi’ urpyip’, esteri’ chiqip asap jatir.
Cocserec burinqi daqdisimen jemticting’ ceudesine tumsiqin tiqip jiberip, julip asap jatir edi. Jelcesinen "irr" etip’ bir’ auiz tistey tusti’. Bul orin coc cholakting orni bolouchi edi. Jemticten basin suirip alip, coc cholakting asilip turqan ayaqinan katti tistep alip, ustinen julip tastadi. Eceui’ de jemticten chiqip, biraz gur-gur’ etisip’ turip, kaytadan kizilqa umtilisti.
Talasa-tarmasa jesip’ aldi. Songqi bir’-ak sani kalqan uakitta cuchic kaskirlar men kanchiktarding cobi’ chiqip cetip, eci coc cholak kana jemticti’ julmalasip kaldi.
Ozgeler bular jep bolqancha karda aunap-aunap aldi. Birtalayi tosterin karqa tosep cutip’ jatir edi.
Jem bitti’. Taqi da adirqa karay tartti. Top aldinda eci coc cholak katar jortadi. Birine-biri’ jol bermeydi. Birining’ aldina biri’ tusse, tirsecterinen tistep irildasip kaladi. Azu tisining’ biri’ sinqan coc cholak izali, doli. Gurildep sizdana berdi. Eci cundey ach bolisti.
Jilki burinqi jerinde jok. Boran bolqan, kaling kar jauip, izder de basilip kalqan. Elsiz’ bir’ jardi jaqalap cele jatkanda, ceueginen chiqip koyan kachti. Jarding eci jaqina kak jarilip bolinip’ alip, umtilip koudi. Azdan song koyan jardan chiqip, Cocserec jakka karay dalaqa chiqa, adirqa bettey kachti. Bul topting aldinda Cocserec edi. Koyanqa jakindap celedi. Bir’ cezde toteden aqindap jece dara bolip, coc cholak aqizdi. Koyanqa jakindap kisip celip, Cocserecting’ aldina tusti’. Artki kaskirlar chubap alista kaldi.
Adirqa cirdi. Birneche tobelerden otti’. Cocserec ceyindep kalip edi. Bir’ ildyda coc cholak koyandi jumarlap jatir ecen. Cocserec cele auizdi koydi. Eceui’ julkisip tartiskanda koyanning basi men ceudesi’ coc cholakting auzinda cetti. Ozinde kalqandi kapach-kupach asap, Cocserec kayta tap berdi.
Coc cholak koyanning basin tastay berip, ars etip’ Cocserecti’ ayaktan ala tusti’. Oyda kar borap, ayaktarining asti atcopir’ boldi. Chapchip celip’ gurildesedi. Tisteri’ bir’-birine satir-satir tyisip’, karch-karch chaynasadi. Ticeyip’ chapchiqan boyda ustasip turqanda, Cocserec basin burip jiberip’ coc cholakti kulak checeden ala tusti’. Jasinan auil ytterinen uyrenhgen adisi’ edi. Auzi tyisimen julkip burap jibergende, coc cholak mayisip barip astina top ete tusti’.
Jiqisimen ustinen basip turip, kulak checeden auizdi jiljitip celip, alkimqa saldi. Tamaqinan kapsira kisip buindirip alip, moyin suyegin kirt-kirt chaynaydi. Coc cholakting auzi aranday achilip, tinisi kurip, tipirlauqa chamasi celmey kaldi.
Sol uakitta artki kaskirlar topirlap celip’ jetip, coc cholakka auiz salisti. Bilbirap akkan kizil kanning yisi’ ach karindarqa mas kilqanday belgi bergen edi. Chaptan, koltiktan, jalangach tosten mikti, otcir’ tister julkip-julkip tartkanda, coc cholakting kani josilip aqip, ichinen burkirap bu da chikti. Bul arada bar auiz tugelimen jabilip cetip’ edi. Az uakitta coc cholaktan boudiraqan jun’ men tort’ taban qana kaldi.
Kalqan topting jalqiz dausiz baschisi Cocserec boldi. ?zdep jurip, otardaqi jilkini tauip aldi. Taqi da atichouli toqiz kaskir degen dangki chikti.
Cundiz-tuni’ jilkichi ataulini cuzetten bosandirmay, sonda da damil bermey, tay-kunandi jep turdi.
Artinan ergen tobi achtik corgen jok. Bari’ de jondanip, kutirinip, mikti jurgich bolip aldi. Chetinen Cocserecche batil. Sol ne istese, soni isteydi. Ara-tura jilkini tastap, mangaydaqi auildarqa da soqip cetedi. Toqizi aralaskan jerde sel kaptaqanday, jau tygendey kiladi. At, syir syakti iri’ karalar bir’-ak jemmen tausilip, jok bolip kalatin boldi.
Bir’ uakit cerouen jolinda da boldi. Cecheden beri’ as jemey, achikkan, ayazdaqan uakit edi. Jalqiz atti chanali jurginchini’ kamadi. Aynalasina kar boratadi. Birese jolina barip jatip aladi. Jartisi artina, jartisi aldina tusip’, kachpay, mezgil’ sayin jakindap, ayang salip otiradi.
Esi’ chikkan cerouen ati jure almay kalqan song, aykay salip kachip edi. Atti toptarimen jiqip salip talkandap, oltirip’, talap jese bastadi. Top osiqan aralasip jatkanda, Cocserec muni tastay berip, kasina bir’-eci kanchikti ertip’ alip, cisining’ artinan kar boratip, burkiratip salip edi, jakindap kalqanda, cisi’ chochip jiqildi. Birak aldarinan aykaylap, satirlap chapkan attilar chiqip kalip, ayirip aldi.
Osidan song Cocserec katti doli, izali bolip, sizdanip aldi. Irkina conbegen cuchicterdi, jurisce ere almaqan kartang kanchiktardi ceyde bas salip talap ta tastaydi.
Taqi bir’ rette kaling chyli’ korikta otirqan bes-alti auilding ustine celdi. Cundiz’ bolatin. Cun’ changitkan ayaz edi.
Chetci auil bulardi corip’ kaldi. Chy chetinde karda aunap jatkanda bir’ tuye chikti. Ustinde cisi’ bar. Basina ak oranqan. Toura kaskirlarqa karay jurdi’’.
At emes, kachpasa da boladi. Birak tuye jakindap celgende, bar kaskir turip, dalaqa karay akirin bulcectey berdi. Topting artinan Cocserec cerenaulap zorqa turip, kiristanip artina karap, ol da ayandadi. Tuye bakirip koyadi da, choudasi jelcildep jeledi. Betti’ elsizge karay tuzep kaskirlar bulcectedi. Artinda Cocserec.
Tuye burilip ceter dep, bakilaydi. Burilmaydi. Cocserec achiqip kalip edi. Damelene bastadi. Birese jortingkirap barip, aldingqilarqa jetedi’ de barin’ toktatip, ozi’ juresinen tusip’, tuyege karap jatadi. Tuye jakindap celgende ozgeler jiljy beredi. Bul da artinan turip ayandaydi.
Ayaqinda, auildan abden uzap chikti. Cocserec ozgelerdi’ ilgeri’ jiberip, ozi’ bir’ cuchic kaskirmen boline, ong jak buyirge karay tartti. Tuyeli’ kyistap, top pen bul eceuining’ araliqina karay bettedi. Ali’ de tuye bakiradi. Yisi, dami’ kiziktirip, asiktirip baradi. Cocserec tuyening’ artina tusti’.
Birak ali’ oncha jakindaqan jok. Tuye endi’ akirin jure bastadi. Ceyde toktap, aldi-artina karaydi. Akbas arli’-berli’ burilip kozqalaktaydi.
Tuye toktaqanda — Cocserec te toktaydi. Turqan jerinen kar boratip, tarpina bastaydi. Soytip’ cep, bir’ mezgilde aqindap chauip, tuyening’ janina jakinday celip, kyis ote berdi.
Sol cezde tuye ustinen bir’ uzin narse chochayip sozildi da curs etti. Olgenche katti aщi dauis dalani silcindirip, chochitip jiberdi. Bar kaskir kar boratip itkip, kachip joneldi.
Curs etip’ jotelgen coc tutinmen katar Cocserecting’ artki bir’ sani chij ete tusti’. Ari’ istik, ari’ suik birnarse kadalip chanchip kaldi. Sanin "ars" etip’ kauip kalip, tuyening’ usti’ taqi da sirtildap kamdanip jatkanda, bu da itkip kachip joneldi.
Toktalqan jok, cop kachti. Birneche kirkadan, bir’-eci jaziktan kulach urip chauip otti’. Ozge kaskirlar bir’ bolec, bul jalqiz — bir’ bolec.
Tuye kalip koydi. Jugirip-jugirip’ celip, bir’ jartasti sayqa cire bere, art jaqi kyralangdap barip kulap tusti’. Jol boyi toktamay akkan kan alin cetirdi. Jarasining auruin da janga toktar aldinda qana seze bastaqan.
Kingsilap jatip sanin jalaydi. Kan chiqadi. Bir’ turadi, bir’ jatadi. Turqanda endi’ bir’ ayaqin coterip’ turadi. Uch’ ayaqimen secectep ayangdaydi.
Arada birneche cun’ otti’. Osi saydan chikkan jok. Achiqip buralouqa aynaldi. Birak ayaqi eptep basouqa celdi. Bir’-eci kirkadan asti. Bir’ sayda uch’-tort’ at jayilip jur’ ecen. Buqip kasina celdi. Chette ariktau bir’ coc cholak at tur edi. Tap berip, kuip otirip, kaling ombiqa acelip’ kamadi.
Oskirip, korkip turqan atti alkiminan alip, bauizdap tusti’. Sanin juldi, kongin oydi. Ombi kardan chiqarmay turip, jiqip aldi. Toya jep alip, sayina kaytti. Cun’ de cechti’ cutedi. Tun’ bolqan song, jemtigine celip, asin jeydi.
Osimen bes-alti cun’ otti’. Kaytadan joni chiqip, tingayip aldi. Ayaqi da abden basouqa celdi.
Cudireygen jotali, achouli Cocserec taqi da jortuilqa chikti. Belgili’ jemtic bitcenine eci cun’ bolqan. Sodan beri’ ach edi. Jorta-jorta, bayaqi Karaadirdan chikti.
Tusce jakin mezgil’ edi. Jota-jotadan karauil saldi. Jelge tumsiqin tosep, belgili’ yis’ cutti. Alistan tanis yis’ celip, murnina jetti. Mangayqa jalt-jalt karap alip, kirdan-kirdi, adirdan-adirdi cezip’ otirip, cunbatiska karay chirkap saldi.
Cop izdedi. Ayaqinda, cun’ cechce jakindaqanda, bir’ jotaning basinda chochayqan attili koychini cordi. Aynalasinda, sol tobening’ betinde koy chachilip jayilip jur’. Terip’ jeuge chachkan chachouday. Birak jakinda auil bar. Alistan aqindap bet tuzedi. Jalqiz-ak karasin corip’ kalqan koychi ayqaydi salip, buqan karsi chapti.
Koychi ulcen emes, bala dausi chochitpaydi. Koy durcirep urcip, koychiqa karay kachti. Kaskir jakindap, bir’ kizil koyqa auizdi salqali entelep celip’ kalip edi, baqanadan ayqaylap cele jatkan koychi kasina cep kalipti. Ericsiz’ jaltarip burila berip’ edi, koychi bastirip kuip joneldi.
Boy salip korkip kachkan jok. Sodan ba, bolmasa tegi juyric pe, ayteuir’ boz at bastirmalatip jetip’ celip, Cocserecting’ jotasina jengil’ aqach sart etip’ tyip’ kaldi.
Sol-ak ecen, karsi burilip alip, attiqa karay "ars!" etip’ chapchip kaldi. Aranday achilqan auiz birdemeni’ julip tuspec edi. Ingqayina bala tonining ongiri’ ilindi. Soni bocserip’ julip tuscende, boz at oskirip atkip cetti.
Balaning chochiqan ayqayi chikti. Kaskir artina aynalip tap bergende, mongcip’ jurgen bozdan bala audarilip kulap tusti’. Cocserecte cazirde burin echkachan bilinbegen dolilik, jayindik bar edi. Touqannan bergi barlik coresi’ osidan — eci ayaktidan degendey, jiqilip domalap jatkan balaqa tap berdi. Okis secirgende, sanining jarasi achilip, tiz etip’ achip kalip edi. Ol burinqidan jaman izalandirip, kutirtkanday. Boz uzap kachip cetti. Koy da jok. Ecpindep secirip, irildap cep balani bas saldi.
Bul bala Kurmach edi. Koychi auirip kalip, acesi’ bir’ cunhge koyqa jibergen edi. Astina minhgeni’ ozining’ juyric boz doneni’ bolatin. Ustine gurildep kaskir tonip’ celgende, cozi’ bir’ achilip, bir’ jumiladi. Basina taman aranday achilip cele jatkan auizding joqarqi jaqinda ozine tanis kulak corindi. Sol jaktaqi tilic kulakting jartisi salpildap tur. Akirqi sezgen-bilgeni’ — sol...
Sodan ari’ balaning uni’ ochti’. Kaskirding auzi tymesten burin olip’ cetti. Cocserec irildap turip, tisining’ uchimen kaqip julip alip, basin chaykap otcende, balaning bir’ jak cozin koparip alip cetti. Jurip’ bara jatip, kilqip saldi... Tunde balaning oligin tauip alisti. Janinda tayding izindey bolip, ulcen kaskirding izi’ jatir ecen.
Kurmachting janazasina jynalqan Karaadir eli’ Cocserec jayinan neche aluan anggimeler kurdi. Copchilic muni korkau kaskir dedi. Ceybireu kutirqan kaskir emes pe ecen dep cudic aytti. Birak kutirqan deuge orin jok. Onday bolsa, bir’ balamen toktamas edi. Auilqa da chabar edi. Koydi da kualar edi. Sol jyinda buni ne kilsa da izine tusip’ soqip alouqa, oltirouge soz’ baylasti. Bul anggimening’ ortasindaqi Kasen edi. Ol — belgili’ angchi. Bayaqidan kus salip, yt jugirtcen. Ozi’ — osi mangayding aukatti, aldi’ jigiti’ Karaadirding mirzasimaqi. Kalada kizmette turatin inisi’ bar. Sol arkili byil cuzdiguni’ buning aulina chetelden kaskir alatin bir’ yt celgen. Cazir’ barlik Karaadirqa da, mangaydaqi ozge elge de dangki chikkan Akkaska — osi Kasenning’ yti’.
Celisimen Akkaska cuzdiguni’ bir’ cunning’ ichinde bir’ boltiric, bir’ ulcen kaskir alqan. Ozi’ eci kar baskan ecen. Cazirgi uakitka cheyin alti kaskir alipti.
Az cunde bir’ bolis elding’ anggimesi’ bolqan Akkaskaning arqi tegin tecserouchiler de cop edi. Tubi’ Ereymen ytining’ nasili’ dep cep, arqi zatin ertegige aynaldiru uchin’: "bul kanjiqali kart Bogembay ytining’ tukimi" deytinder de bolqan.
Jyin Cocserecti’ izdeuge soz’ baylaqan song, janazadan taray sala, Kasen oz’ aulina celip, bes-alti jigitpen birge Akkaskani ertip’ alip, adirqa chikti.
Cun’ cechci besin cezi’ edi. Sondiktan ertengge karap, ayal kiliskan jok. Eng bolmasa izin corip, betin angqarmak. Jane jangada kar jauqan. Sonan endi’ taqi kar jauip kalmay turip, izinen, betinen Cocserecti’ tanip alu cerec.
Kasen Kurmachting acesimen aqayindas jakin bolatin. Jalqiz balasi — erce Kurmachting olgeni’ acesine erecche batip edi.
Buning uy’ ichimen botaday bozdap, beyit basinda da katti cungirenip’ jilaqanin corgende, tiri’ janning barining’ say-suyegi sirkiraqan. Kurmachting acesi’ Kasenhge:
— Sol jalqizimdi oltirgen kaskirdi kolima acelip’ berip, cozin oyqizbasang, sen maqan tuiskan emessing, — degen. Ozge el de Kasenhge: "bugin Akkaska ne olsin, ne oltirsin! Osidan baska jerge ytingning’ ceregi jok, tipti!" descen. Osi sozderding’ barliqi Kasendi’ de asiktirip, chyriktirip edi.
Kurmach auli men Kasen aulining arasi jakin bolatin. Sondiktan cop uakit otpey-ak, angchilar cechegi bala olgen jerge jetti.
Akcha karding ustinde badirayip ulcen iz’ jatir. Beti’ elsizge, Tastikudikka karay cetipti. Barlik angchi izge karap, kaskirding ulcengdigine katti kayran boldi.
Akkaska burinqi erinchecteu adeti’ boyincha izge jetcenche jay jurip, tartinchaktap celip’ edi. ?zdi’ corip, biraz yiscelep alqan song, basti tomen salip jiberip, tumsiqin izden almay otirip, jondi adirqa karay chauip joneldi.
Bar angchi artinan ilese jele-tecirectep chauip otirdi. Akkaska toktamaydi, artina karamaydi, tinbay jortadi. Ali’ kar becigen jok. Kaling da emes, kisting orta cezi’ bolsa da, byil kar juka bolatin.
Angchilarding aytui boyincha, kaskir, tulcige yt kosatin uakitting naqiz ozi’ edi.
Kasen kolina celgeli’ Akkaska barliqi uch’ kaskir aldi. Buning eceuin bir’ cunde cuzdiguni’ jer karada alqan. Uchinchisin kar tuscennen ceyin auil ustinen alip edi. Kasen ozining’ bir’-eci jigitimen jane baska da angdi suyetin tort’-bes kurbisimen songqi uakitka cheyin at jaratip jurgen-di.
Alis jerden eti’ oyandap celgen Akkaskaning kistiguni’ karda jugirouge kizili tolik bolsin dep eteytip, baptap kayirip jur’ edi. Budan burin Akkaskani az-azdap koyanqa jugirtip, eci-uch’ suitip alqan. Songqi uakittardaqi tamaqi cobinese kurt aralaskan suyiktau as bolatin. Koyasin da eci ret tastatip alip edi. Sodan beri’ kiski juni’’ jetilip, ongi’ ajarlanip, katti kulpirip alqan.
Jalqiz-ak bugin tangerteng az qana as kuyilqan ecen. Soning toqi kacha koymadi ma degen cudic bar.
Odan baska joni jumirlanip, etin sirtina teuip, boydaqi maydan, ichtegi kil-kibirdan arilqan cezi’ edi.
Akkaskaning boyi kaskirdan cichi’ emes. Ayaktarining juandik somdiqi da sodan cem emes. Ozining’ barlik tulqasinda kaskirqa uksaytin bitim’ bar. Tusi’ tazilar tusindey emes, kaskir tus’. Dene juni’ ak sarilau celgende, mangdayi changkyqan ak mangqil kaska bolatin. Eci cozi’ chatinap charasinan chiqip turqanday ulcen. Unemi’ ot chachip turatin kip-kizil coz. Achu da, erlic te bir’ ozinde.
Eci checesi’ "torsiktay" dep angiz kilarlik. Buning da jotasi culdireuichtey. Kuyriktan auiz omirtkaqa cheyin dong syactanip, cudirlenip, dungcyip’ turadi. Oning ustine, chece men moyin tup-tutas bolip celip, chengber tosce kosilqan. Aldingqi jaqi aristan beynesine uksaydi.
Akkaska ote kabaqan. Sircesi’ su cotermeytin doli, izali. Sondiktan auilqa celgende chinjirdan bosamaydi. Dalaqa alip chiqip, angning izine salqancha, ja karasin corsetcenche, uzin cendirden bosamaydi. Aytpese, jolda cez celgen ytterge de soktiqa beredi.
Ytce celgendegi jalpi adeti: ozi’ barip talaspaydi, birak auilding cop yti’ aldinan chiqip, bijqildap ure berip, aynalasin kamay bergende, yacy bireuining’ julip kachkan tisi’ tygende kutirip cetedi. Ondayda top ytting’ ichindegi eng ulcen tobetti’ secirip’ barip kulak checeden alip, top etcizip’ soqip, janchip-janchip jiberedi. Cisi’ ayirmasa, astina tuscen ytti’ oltirmey chikpaydi. Ozi’ jurgen jerde ozge ytting’ erceligin cotermeydi. Cuzden beri’ Kasen aulining eci-uch’ sak tobetin oltirip’ saldi.
Katti achoulanip, achkaraktanip cetcende, yesin de kauip jiberedi.
Cuzdiguni’ uy’ ichinde soyip jatkan koyding etin jegizbey umtilqanda Kasendi’ de bir’- eci ret kolinan ala tusip’, kauip alqan.
Cun’ ecindige jakindap kaldi. Akkaska izben ali’ jurip’ celedi. Jerden bas almaydi, toktamaydi. Angchilar Karaadirdan bes-alti chakirimday uzap chikti. Kaskirding bul cuni’ beti’ Tastikudiktan da otip, Aksorangdaqi jilkiqa karay tartti. Aksorangda eci kos jilki jatir edi. Aynalasi — alasa beles, kaling tobilqili ulcen chubar edi. Soning ortasindaqi jadaqay jalqiz byic — Aksorang. Kaskirding osilay bettegenin bilgen song angchilar akildasip turip, Akkaskani chakirip toktatip aldi.
Muning moynina cendir’ taqilqan song, barlik jurt ayandap Aksorangdaqi koska tartti. Bugin tunde sonda konip, erteng erte jilkichilardi juyric at-ayqirqa minhgizip’ alip, kaling top bolip kuispakchi boldi.
Eci kosting birinde Kasen auli men barlik Karaadirding da jilkisi bar edi.
Jigitter sol oz’ kostarina celip’ kondi. Kosta tuni’ boyi tinimsiz kizouli, laulaqan anggimeler boldi. Mol asilqan semiz’ et konakka da, jilkichilarqa da congildi’ jelicting’ charti edi. Kurmachting olimi’ de cop uakit anggime boldi.
Kasender celisimen-ak barlik jilkichi malim’ etti: otcen tunde coc cholak jilkiqa chauip, bir’ jabaqini jep cetipti.
Jalqiz ozi’ bir’ semiz’ jabaqining jarti etine jakinin jepti. Bul ne degen jalmauiz ecenin bilmeymiz, acengning... dep, kos baschisi soylep edi.
— Ol uzaqan jok. Ol bolsa, osi Aksorangning aynalasinan tabiladi.
— Songqi uakitta kaskirdan tinich edic. Osi jalqiz kaskir cecheden celip’ aralasti. ?zi’ tayding izindey. Aneuguni’ de celip, bir’ tay jep cetip’ edi.
— ?zdegenderingning’ ozi’ — sol. El men koska cezec tyedi. Bir’ capir’ sarkindi. Barin’ istep jurgen sol. Endi, atteng dunye, soni qana bir’ kolqa berse-au! — dep jabaqisi jelinhgen Beysembay jilkichi cijindi.
Jatarda Akkaskaqa azin-aulak kurt pen jili-jumsak et berildi. Jurtting bari’ aynala uyirilip, soni cutti.
Birak tar uyde, cop boten cisining’ ortasinda Akkaska jyi’ achu chakiradi. Chinjirmen baylauli jatip, cey uakitta "ars" etip, ot aynalasindaqilarqa tap beredi. Cop uakit korildap gur-gur’ etip’ turip aladi.
Otka karsi karaqan cozderi’ achoumen kantalap chatinap cetedi. Karangqi ala colengcede jatkanda eci cozi’ kip-kizil chamcha janadi. Akkaska irildaqanda aldinda otirqan Beysembayding jotasi muzdap, eti’ titirep cetedi’ entelep ilgeri’ jiljip, otka karay minbeley beredi.
Tang kilangdap cele jatkanda barlik angchi men cop jilkichi atka mindi. Jarap jurgen bedeu byeler men juyric ayqirlar tun’ ortasinda ustalip, toqin kachirip alip edi. Jurtting barining’ kolinda soyil, chokpar. Satir-sutir etisip, kostan jelpine chiqisti.
Aksorangning etegine taman celgende, Kasen on bir’-on eci cisilic jyindi tort’ boldi. Ozi’ Akkaskani alip Aksorangning dal’ byigining’ basina chiqatin boldi. Ozgelerdi’ tau men usak adir, kaling chubardi aynala korchap alip, jan-jaqinan kaumalap, Aksorangning byigine karay kaqip chik dep, taratip-taratip jiberdi.
Kisting cuni’ alistaqi ak jotadan kizarip chiqip cele jatkanda barlik attilar jan-jakka karay chachiray joneldi. Akcha kar jele chauip jonelgende, juyricterding’ ayaktarimen esilip-ugilip, boray tusip’ jatti.
Kasen ayangdap, byicting’ basina karay tartti. Jolchibay eci-uch’ jerde Akkaskani saritip, aunatip, baptandirip aldi. Sonimen jarti saqattan artik uakit otcengde, byicting’ basina celip’ chikti. Dal’ byicting’ bir’ yecartpa yiqina atin tastap, ozi’ Akkaskamen birge jayaulap celip, bir’ eci-uch’ obaning iqina celip’ otirdi. Aynalasining bari’ de corinedi.
Tau basinda jeldetingcirep izqirik soqadi. Cun, azirche suiktau. Akkaskaning astina erteden kamdap alqan cyizin tosep, ozining’ iqina jatkizdi. Aynalaqa Akkaska da anda-sanda boylap-boylap jaqalay karaydi.
Kasen buni bauliqan yesine ichinen bas yip’ alqis aytadi. Kurmetpen esce aladi. Oytceni’ Akkaska tau basinda cazirgi otiristing ne mani’ barin abden tusinip, uqinip otirqan syakti. Tinichtikka boy urip, jatoudi oylap turqan jok. Cutip’ otir. Byicten tomaqasin tartkan kiranday izdenip, baqip otir. Jan-jaktaqi kaqouchilarding barining’ de aldina karap otedi. Ceyde turegelip’ te jan-jakka coz jiberedi.
Cechegi jabaqini jegen Cocserec eceni’ ras edi. Ceche jartisina jakinin jese, bugin otcen tunde sol jerine barip, taqi kalqanin toya jep alip, endi’ Aksorangning etegine celip, bir’ jartasti, bozkaraqandi kyindau sayda uyiktap jatir edi.
Kulaqina alistan bir’ sarin estildi. Elsiz’ tinich tauda tangertenggi aua dibis ataulining barliqin ecilendirip’ coterip’ turqan.
Oyanip, juresinen jatip, kar kapti. Soytcenche, satir-sutir etcen aqach dausi men tastak jerdi’ tasirlatip baskan at dursili’ estildi. Turegelip, barincha cerilip’ aldi. Eci ayaktilarding yisi’ sezildi. Bulcectep jotaqa chikti. Sol-ak ecen, arqi betten kulap cele jatkan eci ulcen kara ayqaydi salip, tap berdi.
Cocserec jalt berip, jotaning tasasina tuse sala, saydi jalbilap, joqari karay saldi. Kolinda chochayqan soyili bar, astinda katip kalqan ak bedeui’ bar Beysembay aqizip jotaqa chiqip, taqi ayqay salip, orge karay tasirlatip chapti. Bul uakitta Cocserec soncha saspasa da ceyde cosile chauip, ceyde kulaqi jalbirap solectey tusip’, Aksorangning jonina karay asip edi.
Ayqay jakin jerden chiqip kalqanda, Akkaska atip turdi. Kasen buni cendirinen suyrete barip, atina chapchang mine sala, ayqay chikkan betce karay aqizip otirip, sol jaktaqi jotaqa chikti.
Karsi aldinda ok boyinday jerde sari jotaning dal’ ustinde artina burilip karap, tak tayinchaday bir’ coc cholak tur ecen.
Jotasi cudireygen, kuyriqi chop-cholak, boyi tau basinda tayday corindi. Ertegining’ cocjali. Jotaqa chiqa bere, Akkaska da corip, atilip, secirip’ cep cetti.
Akirin qana "ayt!" dep kalip, baygi cerge Kasen de kamchini basti.
Cocserec artina karap turip, baykamay kalip edi. Bir’ uakit aldinan chiqa kalqan satir-sutirqa jalt karaqanda aqindap cele jatkan Akkaska men attini corip, sol jaktaqi oyqa karay itkip, kachip joneldi. Bir’ sayqa tusip’ josilip barip, ecinchi’ ong jaktaqi jotadan asip tusti’. Soning oyina taman jakindaqanda attining dubiri’ basilip kalip edi. Muning kulap tuscen sayi tip-tic jar bolatin. Birak dal’ sol cezde artindaqi kar jyi-jyi, chikir-chikir basilip, birdeme jakindap celip’ kaldi.
Kachip cele jatip artina karay almadi. Sol-ak ecen jarali saninan bir’ mikti auiz kauip tusip’, oyqa karay katti julkip coterip’ tastadi. Sol satte buning jaui kasinan aqip otip’ cep, aldingqi ombiqa ecpindep barip, soktiqip ozi’ de kulap tusti’.
Akkaskaning julip cetcen ecpinimen etpetinen tusip’ kalqan Cocserec endi’ atip turip, tap berdi.
Burin Akkaska bunday julip otcende, asirese, oydan tomen julqanda, kanday kaskir bolsa da omakatip, tumsiqinan chanchila tusouchi’ edi. Sondayda kapisiz mikti auiz turqiz-bastan celip, alkiminan jabisip kalatin.
Bul joli olay bolmadi. Akkaska ozinen burin turip, curildep irqip cele jatkan cocjaldi cordi. Bu da karsi tap berdi. Sol uakitta kulak checesinen tyip’ kalqan kichkachtay katti temir’ auiz julkip cep jibergende, oy jakka karay itkip barip tusti’. Birak Akkaska jiqilqan jok, tic etip’ barip, tort’ taqandap tura kaldi.
Eptilic, ingqayliliqimen qana coc cholakting auzinan chiqip cetti. Cocserec tistenhgende, kamty tistey almay, cobinese terisinen ala julkip edi.
